จตุคามรามเทพ
พระสยามเทวาธิราช แห่งอาณาจักรทะเลใต้
เป็นคำถามที่มีผู้สนใจถามกันมากมายว่า จตุคามรามเทพคือใคร ซึ่งก็มีผู้ตอบกันไปต่างๆ นานา หลากหลายแนวคิด แต่ในทัศนะผู้เขียนแล้วมีความเห็นในแนวทางเดียวกับท่านอาจารย์บัณฑิต คือในหลักเรื่องของ พระเสื้อเมือง พระทรงเมือง
องค์จตุคาม จตุ หมายถึง สี่ คาม (คาม-มะ) เขตคาม หมายถึง อาณาเขต เมื่อรวมกันนัยความหมาย น่าจะเป็นทิศทั้งสี่ ซึ่งหมายถึง ทิศที่มีท้าวจตุโลกบาลทั้งสี่ดูแลอยู่ ดังนั้นความหมายของจตุคาม น่าจะเป็นตำแหน่งของผู้เป็นใหญ่ทั้งสี่ทิศ ท้าวจตุมหาราช ปกป้องคุ้มครองดูแล เสมือนมนุษย์ใส่เสื้อผ้าเพื่อปกป้องร่างกาย ดังนั้น พระเสื้อเมืองจึงมีความหมายที่ควรจะเป็นตำแหน่งๆ หนึ่ง เพียงแต่ปราชญ์โบราณของเมืองนครศรีธรรมราชได้สมมุติขึ้นเป็นท้าวจตุคาม
องค์รามเทพ คำว่าราม น่าจะมีรากมาจากพระราม ที่หมายถึง พระนารายณ์อวตารลงมาเป็นพระมหากษัตริย์ คำว่าเทพ ก็คือ เทวดา นัยความหมายน่าจะเป็นพระมหากษัตริย์ที่เป็นสมมุติเทพ เมื่อองค์รามเทพ คือ พระทรงเมือง คำว่าทรงเมือง พ้องกับคำว่า “ครองเมือง” “นั่งเมือง” หรือผู้ปกครองบ้านเมือง ซึ่งก็คือเจ้าเมือง หรือพระมหากษัตริย์นั่นเอง ดังนั้นผู้เขียนจึงให้ทรรศนะว่า รามเทพ ควรที่จะเป็นตำแหน่ง เช่นท้าวจตุคาม ที่คนโบราณได้สถาปนาไว้ ดังเช่นรัชกาลที่ 4 ทรงสถาปนาพระสยามเทวาธิราชไว้เป็นเทวดารักษาเมือง เป็นที่สถิตย์แห่งดวงพระวิญญาณบูรพกษัตริยาธิราชเจ้าที่ยังคงปกป้องบ้านเมืองอยู่
เมื่อให้ทัศนะดังนี้ จึงอธิบายได้ว่าทำไม องค์จตุคามและองค์รามเทพ จึงเป็นรูปเคารพที่แตกต่างจากหลักการสร้างตามไตรภูมิ เป็นสิ่งที่ไม่ปรากฏในศาสนสถานอื่นๆ ซึ่งก็คงต้องยกย่องในปราชญ์ และภูมิปัญญาของบรรพบุรุษชาวนครฯ ที่ความแตกฉานทั้งทางโลกและทางธรรม สถาปนาหลักเมืองทั้งพุทธจักร และอาณาจักรไว้ในที่เดียวกันคือ พระบรมธาตุ เมืองนครศรีธรรมราช ศูนย์กลางแห่งแผ่นดิน 12 นักษัตร อันมีพระมหากษัตริย์ผู้ปกครองโดยธรรมเทียบเท่าพระเจ้าอโศกมหาราชแห่งอินเดียดังได้รับสมัญญานามว่า “พระเจ้าศรีธรรมาโศกราช”
ไขปริศนา ทำไม ? จึงเป็นองค์จตุคามรามเทพ
หลายท่านอาจเคยตั้งคำถามว่า ทำไมที่พระบรมธาตุ ปรากฏชัดเจนว่ามีสององค์ คือ ท้าวจตุคาม กับ ท้าวรามเทพ แต่มาภายหลังกลับกลายเป็นองค์จตุคามรามเทพ เพียงองค์เดียว เรื่องนี้ผู้เขียนก็พยายามหาคำตอบ และพยายามตีความจากหลักของประติมานวิทยาและเชิงศาสตร์สัญลักษณ์ จึงต้องให้ทรรศนะไว้ว่าแท้ที่จริงแล้ว ท้าวจตุคาม กับ ท้าวรามเทพน่าจะเป็นตำแหน่งที่สถาปนาขึ้นมาใหม่ เพราะไม่ใช่หลักเดิมที่พ้องกับไตรภูมิทั้งหมด เมื่อเป็นดังนี้ จึงอธิบายเรื่องที่เกี่ยวข้องได้อย่างมีหลักศาสตร์และเหตุผล
การรวมเป็นองค์เดียวกันนั้น เปรียบเสมือนกับการที่นั่งควบสองตำแหน่งดังเช่นการเมืองแต่เป็นเรื่องที่อาจจะพิสูจน์ได้ยาก ในคติการสถาปนาพระเทวราช อันเป็นศิลปกรรมสมมุติในภายหลัง ตามประเพณีศรีวิชัย “จตุคามรามเทพ” จึงหมายถึง ดวงพระวิญญาณแห่งอดีตบูรพกษัตริยาธิราชเจ้า ผู้มาสถิตย์ เป็นผู้คุ้มครอง ดูแลบ้านเมืองทั้งสี่ทิศ ทรงฤทธิ์อำนาจอย่างเต็มเปี่ยม ทั้งยังเพียบพร้อมไปด้วยบารมีธรรม 10 ประการแห่งพระโพธิสัตว์ ผู้มีความเมตตาต่อมนุษย์ทุกผู้ทุกนาม ต้องตรงตามหลักพระพุทธศาสนามหายานที่แพร่หลายในยุคศรีวิชัยไศเลนทร์วงค์ ดังเช่น พระสยามเทวาธิราชที่สถาปนาขึ้นภายหลังในยุครัตนโกสินทร์ที่สมมุติเอาดวงพระวิญญาณของพระมหากษัตริย์รวมเป็นหนึ่งเดียวกับเทวดาเพื่อปกป้องรักษาบ้านเมือง
ส่วนจะมีผู้กล่าวว่าท่านเป็นกษัตริย์องค์ใดนั้นคงตอบยากบางท่านบอก คือ พระเจ้าจันทรภาณุก็อาจเป็นได้ แต่พระเจ้าจันทรภาณุก็อยู่เพียง พ.ศ. 1800 เป็นยุคปลายของตามพรลิงค์ ถ้าเราเชื่อกันว่าจตุคามรามเทพคืออดีตกษัตริย์ศรีวิชัย ดังนั้นจึงน่าจะเก่าแก่กว่าพระเจ้าจันทรภานุ ดังเช่น พระเจ้าวิษณุราชอันเกรียงไกรที่ปรากฏตามศิลาจารึกกรุงศรีวิชัย อยู่ในราว พ.ศ. 1318 ผู้สร้างมหาเจดีย์บรมพุทโธ ห่างกันถึง 500 ปี แต่ถ้าเรามองในเรื่องการกลับชาติมาเกิดตามหลักของมหายาน ตัวอย่างเช่น ดาไลลามะในธิเบต ที่กลับชาติมาเกิดและถือกันว่าเป็นอวตารภาคหนึ่งของพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร ในยุคศรีวิชัยที่พุทธศาสนามหายานยิ่งใหญ่ก็มีคตินี้เช่นกันถือว่า พระมหากษัตริย์ คือ อวตารของพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร และยังเป็นพระโพธิสัตว์ที่มีตัวตนจริงบนโลกมนุษย์ ดังนั้นการกลับชาติมาเกิดอีกจะกี่ครั้งก็ตามจึงไม่ใช่เรื่องแปลกและสามารถอธิบายได้ไม่ว่าองค์จตุคามรามเทพจะเป็นกษัตริย์องค์ใดก็ตามก็ไม่เป็นไร แต่ท้ายที่สุดแล้วท่านก็คือ อวตารภาคหนึ่งของพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร ที่คอยช่วยเหลือ เหล่าสรรพสัตว์ให้พ้นจากห้วงแห่งความทุกข์ การให้ทรรศนะของผู้เขียนน่าจะอธิบายในเรื่อง จตุคามรามเทพได้พอสมควร อย่างไรก็ตาม ก็ควรที่จะมีการค้นคว้าหรือนำเสนอกันหลายๆ แนวทาง ทั้งนี้ก็ขึ้นอยู่กับวิจารณญาณของผู้อ่านว่าจะยึดถือแนวใด ก็คงเป็นเรื่องของอนาคต ดังเช่นที่มีบางท่านอธิบายว่าเป็นกษัตริย์ผู้พี่ ผู้น้อง ส่วนตัวผู้เขียนแล้วยังไม่ปักใจเพราะค่อนข้างที่จะไม่มีเหตุผลมารองรับ เป็นแต่เพียงตำนานเท่านั้น
ผู้เขียนจึงได้นำเสนอแนวคิดเรื่องจตุคามรามเทพ ไว้ให้ท่านผู้รู้ได้ค้นคว้ากันต่อไป
