หิ

นิ. ก็, จริงอยู่, เพราะว่า, ด้วยว่า, ความพิสดารว่า, ความย่อว่า, เหมือนอย่างว่า เป็นนิบาตสำหรับผูกศัพท์และประโยคมีอัตถะเป็นอเนก แปลว่า “ก็” เป็นการแปลลอยๆ ไม่เน้นความ เช่น ตาต หิ อตฺตโน หตฺถปาทาปิ = ดูก่อนพ่อ ก็ แม้ อ. มือและเท้า ท. ของตน [ธ. ๑: จกฺขุปาล- หน้า ๖] แปลว่า “จริงอยู่” เป็นการเน้นความ เช่น ตถาคโต หิ ... วสิ = จริงอยู่ อ. พระตถาคต ประทับ อยู่แล้ว [ธ. ๑: จกฺขุปาล- หน้า ๔] แปลว่า “เพราะว่า, ด้วยว่า” เป็นเหตุ เช่น อหํ หิ ... (ปารมิโย) ปูเรสึ = เพราะว่า อ. เรา ยังบารมี ท. ให้เต็มแล้ว [ธ. ๑: จกฺขุปาล- หน้า ๕] แปลว่า “ความพิสดารว่า หรือ ดังจะกล่าวโดยพิสดาร” สำหรับเรื่องยาว เช่น โกสมฺพิยํ หิ ... ภิกฺขู วิหรึสุ = ความพิสดารว่า อ. ภิกษุ ท. อยู่แล้ว ... ในพระนครชื่อว่าโกสัมพี [ธ. ๑: โกสมฺพิกวตฺถุ หน้า ๔๙] แปลว่า “ความย่อว่า หรือ ดังจะกล่าวโดยย่อ” สำหรับเรื่องสั้น เช่น เอกทิวสํ หิ เถโร ... โอโลเกนฺโต นิสีทิ = ความย่อว่า ในวันหนึ่ง อ. พระเถระ ... นั่งแลดูอยู่แล้ว [ธ. ๒: มหากสฺสป-หน้า ๙๑] แปลว่า “เหมือนอย่างว่า” เป็นการเปรียบเทียบ ต้องอยู่ใกล้ ยถา (ยถา อยู่หน้า หิ) และมี ตถา หรือ เอวํ รับ โดยมากอยู่ในแก้อรรถ แต่ที่อยู่ใน ท้องนิทานก็มี เช่น ยถา หิ ทุคฺคตมนุสฺสา ... ขิปฺปเมว นิกฺขมนฺติ = เหมือนอย่างว่า อ. มนุษย์ ผู้ถึงแล้วซึ่งยาก ท. ... ย่อมออกไป พลันนั่นเทียว ฉันใด [ธ. ๑: สญฺชยวตฺถุ หน้า ๘๗]