ความเพียรในวิปัสสนากัมมัฏฐาน : หน้า 166/265

ความเพียรในข้อนี้ คือ ความเพียร 4 ประการ ได้แก่ 1. สังวรปธาน เพียรระวังมิให้ความโลภ ความโกรธ ความหลง เกิดขึ้นในขันธ สันดานด้วยสีลสังวร ขันติสังวร วิริยสังวร สติสังวรและญาณสังวร 2. ปหานปธาน เพียรละกิเลส คือ ความโลภ ความโกรธ ความหลง ด้วยตทังคปหาน วิกขัมภนปหาน สมุจเฉทปหาน ปฏิปัสสัทธิปหาน นิสสรณปหาน 3. ภาวนาปธาน เพียรบำเพ็ญมรรค 8 ให้เกิดขึ้นในขันธสันดานของตน 4. อนุรักขนาปธาน เพียรรักษาใจให้ตั้งมั่นอยู่กับศีล สมาธิ ปัญญา ความเพียรในปธานสังขารนั้น เมื่อจะกล่าวโดยย่อก็มีอยู่ 4 อย่าง คือ สัมมัปปธาน 4 แต่เมื่อจะกล่าวโดยพิสดารแล้ว มีอยู่ 28 อย่างคือ 1. วิริยารมโภ มีความเพียรเป็นไปทางใจ คือมีใจขยันที่สุด 2. นิกฺกโม ทำความเพียรเป็นนิจ 3. ปรกฺกโม ทําความเพียรให้ก้าวหน้าเสมอ ๆ คือให้ทวีขึ้น ให้สูงขึ้น 4. อุยยาโม หนีจากความเกียจคร้าน ทำใจให้อยู่เหนือความเกียจคร้านทั้งมวล 5. วายาโม พยายามอย่างเต็มที่ 6. อุสสาโห มีความอดทน คือเป็นคนใจเพชร 7. อุสโสฬห์ มีความกล้าหาญ คือสู้ตาย ดุจทหารในสนามรบ 8. ถาโม มีกำลังดี คือมี พละ ๕ อย่างเข้มแข็ง 9. ธิติ มีเพียรดี คือตั้งใจมั่น ตั้งใจเด็ดเดี่ยวไม่หวั่นไหวต่ออุปสรรคใดๆ ทั้งสิ้น 10. อสิถิลปรกฺกมตา มีความบากบั่นเป็นนิจ ไม่มีจิตย่อหย่อนท้อถอยเลย 11. อนิกขิตตอนทตา ไม่ทอดฉันทะ คือไม่ละความพอใจในภาวนานั้นๆ 12. อนิกขิตตธุรตา ไม่วางธุระ ยึดวิปัสสนาธุระไว้เป็นอันดับหนึ่ง 13. ธุรสมุปคุตาโห ประคองวิปัสสนาธุระไว้ให้ดีที่สุดเท่าที่จะดีได้ 14. วิริย์ อาจหาญ ไม่ครั่นคร้ามเกรงกลัวต่ออุปสรรคอะไร ๆ เลยแม้แต่น้อย 15. วิริยพล มีความเพียรเป็นกำลังอันแข็งแกร่ง ดุจกำแพงแก้ว 7 ชั้น 156 DOU สมาธิ 8 วิ ปั ส ส น า ก ม มัฏฐาน