เวทนาและอินทรีย์ 5 : หน้า 175/265

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกข์นทรีย์เป็นไฉน ความทุกข์ทางกาย ความไม่สำราญทางกาย เวทนาอันเป็นทุกข์ไม่สำราญ เกิดแต่กายสัมผัสนี้ เรียกว่า ทุกอินทรีย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โสมนัสสินทรีย์เป็นไฉน ความสุขทางใจ ความสำราญทางใจ เวทนาอันเป็นสุข สําราญเกิดแต่มโนสัมผัสนี้ เรียกว่า โสมนัสสินทรีย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็โทมนัสสินทรีย์เป็นไฉน ความทุกข์ทางใจ ความไม่สำราญทางใจ เวทนาอันเป็นทุกข์ไม่สําราญ เกิดแต่มโนสัมผัสนี้ เรียกว่า โทมนัสสินทรีย์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อุเบกขินทรีย์เป็นไฉนเวทนาอันสำราญก็ไม่ใช่ ไม่ใช่ความสำราญ ก็ไม่ใช' ทางกายหรือทางใจนี้ เรียกว่า อุเบกขินทรีย์” นอกจากนี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงอธิบายถึงอินทรีย์ทั้ง 5 ลักษณะนี้ว่า ย่อมมีทั้ง เกิดและดับไป มีเนื้อหาคล้ายคลึงกับปฏิจจสมุปบาท ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทุกอินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกขเวทนาเกิดขึ้น ภิกษุนั้นไม่สบายกาย ก็รู้ชัดว่าเราไม่สบายกาย ย่อมรู้ชัดว่า เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่ง ทุกขเวทนานั้นแหละดับไปเวทนาซึ่งเกิดแต่ผัสสะนั้น คือ ทุกขินทรีย์ที่อาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่ง ทุกขเวทนาเกิดขึ้นนั้น ย่อมดับไป สงบไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลายโสมนัสสินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัสเวทนาเกิดขึ้น ภิกษุนั้นสบายใจ ก็รู้ชัดว่าเราสบายใจ ย่อมรู้ชัดว่า เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัสสเวทนา นั้นแหละดับไป เวทนาซึ่งเกิดแต่ผัสสะนั้นคือ โสมนัสสินทรีย์ที่อาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่ง โสมนัสเวทนาเกิดขึ้นนั้น ย่อมดับไป สงบไป ดูก่อนภิกษุทั้งหลายโทมนัสสินทรีย์ย่อมอาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัสเวทนาเกิดขึ้น ภิกษุไม่สบายใจก็รู้ชัดว่าเราไม่สบายใจย่อมรู้ชัดว่า เพราะผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัสเวทนานั้น แหละดับไปเวทนาซึ่งเกิดแต่ผัสสะนั้นคือ โทมนัสสินทรีย์ที่อาศัยผัสสะอันเป็นที่ตั้งแห่ง โทมนัสเวทนาเกิดขึ้นนั้น ย่อมดับไป สงบไป จึงเกิดมีขึ้น 1 สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค, มก. เล่ม 31 ข้อ 926-930 หน้า 48-49. 2 การเกิดขึ้นพร้อมแห่งธรรมทั้งหลายเพราะอาศัยกัน ธรรมที่อาศัยกันเกิดขึ้นพร้อม การที่สิ่งทั้งหลายอาศัยกัน บ ท ที่ 8 อิ น ท รี ย์ 2 2 DOU 165