DOU : ​ค้นหาหนังสือธรรมะ หน้า 290 / 320

…ง แท้จริง ฉะนั้นนักศึกษาจึงควรปฏิบัติกิจกรรมทุกอย่างด้วยตนเองและอย่างต่อเนื่อง วิ ธี ก า ร ศึ ก ษ า DOU (7)

ในการศึกษาแต่ละบท ของชุดวิชาความรู้เบื้องต้นเกี่ยวกับสมาธิ นักศึกษาควรปฏิบัติดังนี้ ใช้เวลาศึกษาวันละ 1 ชั่วโมง และควรศึกษาให้จบบทภายใน 1-2 สัปดาห์ ควรทำแบบฝึกหัดก่อนบทเรียน เพื่อทดสอบความรู้ความเข้าใ

… ปรารถนาการตรัสรู้ธรรมเข้าสู่พระสัทธรรมที่เป็นที่สุดของความจริง แต่แน่นอนไม่ว่าจะตั้งความปรารถนาไว้ DOU (9)

บทนำ เป็นที่ทราบกันดีว่า “สมาธิ” เป็นสมบัติทางภูมิปัญญาของซีกโลกตะวันออก เชื่อกันว่าเริ่มต้นจริงจัง เป็นครั้งแรกที่บริเวณทวีปอินเดียและดินแดนโดยรอบ ก่อนที่จะแผ่ขยายออกไปครอบคลุมเอเชียส่วนใหญ่ ไว้เกือ

…้เมื่อปากประตู แง้มออกเพียงเล็กน้อย ก็ย่อมมองเห็นย่อมได้สัมผัสไอแห่งความร่มเย็นนั้นแล้วนั่นเอง (10) DOU

อย่างไร ทุกคนต้องเริ่มต้นที่ขั้นพื้นฐานเหมือนกันทั้งสิ้น สำคัญคือ การทำสมาธิ หรือการฝึกปฏิบัติสมาธินั้น ให้ความสุข ความสงบได้โดยทันทีแม้ว่าจะเป็นการเริ่มต้น หรือเป็นเพียงระดับเบื้องต้นก็ตามถ้าการปฏิบ

…่งที่สามารถทำเมื่อใดก็ได้เมื่อใจอยากจะทำ เพราะมนุษย์ไม่ว่าจะ เคลื่อนที่ไปที่ไหนๆ ย่อมมีใจอยู่กับตัว DOU (11)

ว่าผู้ปฏิบัติตามจะได้ผลตรงตามประสงค์ในทันที ทั้งนี้เพราะสมาธิเป็นการศึกษาในเรื่องของใจและมีใจเป็น อุปกรณ์เดียวเท่านั้นในการลงสู่ภาคปฏิบัติ ดังนั้น นั้น ก่อนจะเข้าสู่การศึกษาสมาธิในบทต่อไป จึงใคร่ขอให้

…ให้นักศึกษาสามารถอธิบายความสำคัญของการทำสมาธิในชีวิตประจำวันได้ บ ท บ ท ที่ 1 ส ม า ธิ คื อ อ ะ ไ ร DOU €3

แนวคิด 1. มนุษย์มีส่วนประกอบที่สำคัญคือ กายและใจ ที่เป็นพื้นฐานของความเป็นมนุษย์ การฝึกสมาธิ เป็นเรื่องของใจเป็นสำคัญ 2. ใจของมนุษย์มีธรรมชาติที่ดิ้นรน กวัดแกว่ง รักษายาก ห้ามยาก และยังมีคุณสมบัติพื้

…างกาย แต่ใจอยู่ในลักษณะ ของพลังงานจัดเป็นนามธรรมมองด้วยตาเปล่าไม่เห็นและไม่สามารถใช้เครื่องมือทาง 4 DOU บ ท ที่ 1 ส ม า ธิ คื อ อะไร

สมาธิ คืออะไร เมื่อกล่าวถึงสมาธิ ต้องเข้าใจในเบื้องต้นว่า สมาธิมิใช่เรื่องของฤาษีชีไพร หรือมิใช่เป็นเรื่องที่ ประพฤติปฏิบัติได้เฉพาะผู้ที่เป็นนักบวชเท่านั้น แต่สมาธิเป็นเรื่องของการฝึกฝนอบรมจิตใจ และเ

…ยา 3 * ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท จิตตวรรค, มก. เล่ม 40 ข้อ 13 หน้า 387. บ ท ที่ 1 ส ม า ธิ คื อ อ ะ ไ ร DOU 5

วิทยาศาสตร์ใดๆ ค้นหาได้ ใจนี้อาศัยอยู่ในกาย สามารถทำงานได้ด้วยการคิดอย่างคล่องแคล่วไปทีละเรื่อง และคิดไปได้ไกลๆ ตลอดจนสามารถบังคับควบคุมกายให้หากิริยาอาการต่างๆ ได้ โดยมีฐานที่ตั้งถาวร อยู่ที่ศูนย์กล

…่มี ความหมายคล้ายกันหรือใช้แทนกันได้ เช่น มโน วิญญาณ หทัย มนินทรีย์ เป็นต้น แต่ครั้นเมื่อจะต้องมี 6 DOU บ ท ที่ 1 ส ม า ธิ คื อ อ ะ ไ ร

2. กวัดแกว่ง คือ ไม่ตั้งอยู่ในอารมณ์ใดอารมณ์หนึ่งได้นาน รับอารมณ์นี้แล้วก็เปลี่ยนไปหาอารมณ์ นั้น หลุกหลิกเหมือนลิง ไม่ชอบอยู่นิ่ง 3. รักษายาก คือ รักษาให้อยู่กับที่หรือให้หยุดนิ่งโดยไม่ให้คิดเรื่องอื

…หล่านี้ 1 ขุททกนิกาย คาถาธรรมบท จิตตวรรค, มก. เล่ม 40 ข้อ 13 หน้า 387. บ ท ที่ 1 ส ม า ธิ คื อ อะไร DOU 7 |

การอธิบายถึงรายละเอียดลักษณะของ “ใจ” ผู้เชี่ยวชาญทางคัมภีร์พระพุทธศาสนา มักจะใช้คำว่า “จิต” อธิบายลักษณะของ “ใจ” เสมอ ดังเช่นคำอธิบายที่มีในพระไตรปิฎก ซึ่งได้กล่าวถึงจิตหรือใจนี้ว่า มีกิริยา อาการ ลั

… ฐิตวณฺโณ), บทอบรมกรรมฐาน, พิมพ์ครั้งที่ 4, (กรุงเทพมหานคร : มหามกุฏราชวิทยาลัย, 2538), หน้า 175. 8 DOU บ ท ที่ 1 ส ม า ธิ คื อ อะไร

ในกรณีนี้มีนักคิดสมัยใหม่ บางคนบางกลุ่มเห็นว่า จิตเป็นเพียงปรากฏการณ์บางอย่างที่เกิดจาก ประสาทส่วนสมองเท่านั้น ไม่ใช่มีธรรมชาติอย่างหนึ่งต่างหาก โดยให้เหตุผลว่า เมื่อคนนอนหลับ ประสาทไม่ทำงาน คนก็ไม่ม

…ุทธิ์, พระธรรมเทศนา วันอาทิตย์ต้นเดือน, 6 พฤศจิกายน 2537, (เทปตลับ) บ ท ที่ 1 ส ม า ธิ คื อ อ ะ ไ ร DOU 9

1.3 สมาธิคืออะไร การอธิบายความหมายของสมาธิ สามารถอธิบายได้ทั้งในเชิงลักษณะผลของสมาธิที่เกิดขึ้นและ อธิบายในลักษณะในเชิงการปฏิบัติ เช่น สมาธิ คือความสงบ สบาย และความรู้สึกเป็นสุขอย่างยิ่งที่มนุษย์ สามา

…าลัย, 2543), หน้า 55. 2 ฉวิโสธนสูตร, มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์, มก. เล่ม 22 ข้อ176-177 หน้า 222. 10 DOU บ ท ที่ 1 ส ม า ธิ คื อ อะไร

1.4 ลักษณะของใจที่เป็นสมาธิ 1.4.1 ลักษณะของใจที่เป็นสมาธิเบื้องต้น ลักษณะของสมาธิที่เกิดขึ้นต่อใจที่ทำให้ใจมีความตั้งมั่น และแน่วแน่อยู่ในอารมณ์เดียว จะมี ลักษณะที่ปรากฏขึ้นให้สังเกตอีกหลายประการ หรื

…ดีย่อมเล่นได้เก่ง งานทุกชนิดต้องอาศัยสมาธิจึงจะสำเร็จด้วยดี บ ท ที่ บ ท ที่ 1 ส ม า ธิ คื อ อ ะ ไ ร DOU 11

ดังนั้น เราสามารถอธิบายได้ว่า ใจที่เป็นสมาธิ จะมีลักษณะที่ ตั้งมั่น ราบเรียบ สงบนิ่ง เหมือนน้ำนิ่งในสระ ที่ไม่มีลมพัดต้องไม่มีสิ่งรบกวน ให้เกิดคลื่นกระเพื่อมไหว ใจที่เป็นสมาธินั้นจะใส กระจ่าง สว่างจน

…จะทำงานในแต่ละวัน และเมื่อสามารถฝึกได้อย่างต่อเนื่อง ทุกวัน ก็จะทำให้ใจมีคุณภาพ และสมรรถภาพที่ดี 12 DOU บ ท ที่ 1 ส ม า ธิ คื อ อ ะ ไร

อย่าง แต่เราจำเป็นต้องข่มจิตใจ ทำสิ่งเหล่านั้น เพราะเป็นหน้าที่บ้าง เพราะความจำเป็นอย่างอื่นบ้าง บางทีเราอาจอยากทำ อยากพูด อยากไป และอยากอื่นๆ อีกหลายอย่าง แต่เราจำเป็นต้องยับยั้งจิตใจไว้ เพราะไม่ใช่ห

…ิ เพื่อชำระล้างสิ่งที่ไม่ดีจากใจ การทำสมาธิ ทำให้ใจได้หยุดคิด ปล่อยวาง บ ท ที่ 1 ส ม า ธิ คื อ อะไร DOU 13

1.5.2 สมาธิกับชีวิตประจำวัน โดยปกติในแต่ละวัน คนส่วนใหญ่มักจะให้เวลาตัวเองในการดูแลร่างกาย ด้วยการรับประทานอาหาร การอาบน้ำ การพักผ่อนนอนหลับ การออกกำลังกาย หรืออื่นๆ เพื่อให้ร่างกายมีความสมดุล สดชื่น

…มีความเข้าใจและสามารถตรวจสอบผลแห่งการปฏิบัติธรรมได้ถูกต้อง บทที่ 2 ประเภท และ ระดั บ ข อ ง ส ม า ธิ DOU 17

แนวคิด 1. สัมมาสมาธิเป็นสมาธิที่มีฐานที่ตั้งของใจถูกต้อง มีผลแห่งการปฏิบัติเป็นความสุข สงบ และ ปัญญา และเป็นไปเพื่อทำให้กิเลสลดลงจากใจ มุ่งไปสู่ความหลุดพ้น ส่วนมิจฉาสมาธิเป็นสมาธิที่ ตั้งใจไว้ผิดตำแห

…วิตกวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เธอเข้าถึงทุติยฌาน มีความผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอก 18 DOU บ ท ที่ 2 ประเภท และ ระดั บ ข อ ง ส ม า ธิ

ต่างคนต่างแสวงหานั้น ส่วนใหญ่เป็นเพียงความสุขที่ให้ผลชั่วครั้งชั่วคราวหรือเป็นความสุขภายนอกที่ยัง ไม่สามารถทําให้จิตใจคลายจากรากเหง้าของความทุกข์และนำไปสู่ความสุขที่ถาวรได้ ทั้งนี้ เพราะมนุษย์ ส่วนใหญ

…ูตร, อรรถกถามัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์, มก. เล่ม 17 หน้า 252. บทที่ 2 ประเภท และ ระดั บ ข อ ง ส ม า ธิ DOU 19

ทั้งหลาย อันนี้เรียกว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ จากความที่ยกนำมากล่าวนี้ แสดงว่าสัมมาสมาธิ จะมีความสงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรม เมื่อเข้าถึงปฐมฌาน จนกระทั่งถึงจตุตถฌานแล้ว จะมีสภาวะที่ไม่สุข ไม่ทุ

…ทกัณฑ์, มก. เล่ม 76 หน้า 20. 3 ธรรมสังคณี จิตตุปปาทกัณฑ์ อกุศลธรรม, มก. เล่ม 76 ข้อ 294 หน้า 15. 20 DOU บ ท ที่ 2 ประเภท และ ระดั บ ข อ ง ส ม า ธิ

สรุปได้ว่า การจะฝึกสมาธินั้น บุคคลจะต้องยึดหลักการฝึกแบบสัมมาสมาธิ กล่าวคือ ฝึกเพื่อ การทำให้ใจสงบ ระงับจากกาม ปราศจากอกุศลธรรมทั้งหลาย และไม่ฟุ้งซ่าน จนกระทั่งใจตั้งมั่น ไม่ซัดส่าย ก็จะสามารถทําให้ก

…ในตัว และเป็นโอกาสให้ หลงตัวเอง พลาดพลั้ง และเดินผิดทางได้ บทที่ 2 ประเภท และ ระดั บ ข อ ง ส ม า ธิ DOU 21

2.1.1 ประเภทของสมาธิจำแนกตามการวางใจ สมาธิสามารถจำแนกได้ตามวิธีการกำหนดวางที่ตั้งของใจ หรือแบ่งตามที่ตั้งของใจในขณะที่เจริญ สมาธิ ได้ 3 ประเภท ดังนี้ คือ 1. ประเภทวางใจไว้นอกร่างกาย 2. ประเภทวางใจในต