ลายกระหนกในศิลปะไทย : หน้า 72/166

ลายกระหนกเป็นรูปแบบลายของศิลปะ ไทยชั้นสูงที่ช่างฝีมือนิยมใช้ในศิลปะลายรดน้ำ ที่พบมากเป็นลายกระหนกเปลวไฟ มีเส้นสาย อ่อนพลิ้วไหว ปลายสะบัดละม้ายคล้ายเปลวไฟ หรือเป็นลวดลายที่ช่างฝีมือดัดแปลงจาก ธรรมชาติรอบตัว เช่น รวงข้าวและทรงของ ฝ้ายเทศ ก่อเกิดเป็นลายกระหนกรวงข้าวหรือ ลายกระหนกใบเทศอันงดงาม สะท้อนให้เห็น วิถีชีวิตของคนไทยที่ผูกพันแน่นแฟ้นอยู่กับ สังคมเกษตรกรรมมาอย่างช้านาน หรือบางครั้ง ช่างศิลป์ก็ผูกลวดลายเป็นกระหนกเคล้าภาพ คือ ผูกเป็นรูปสัตว์ต่าง ๆ เช่น กระรอก นก ผีเสื้อ เกาะหรือไต่ไปตามกิ่งก้านของกระหนกด้วย ส่วนที่เป็นเรื่องราวจากคัมภีร์พระพุทธศาสนา นั้น นิยมเขียนเป็นภาพพุทธประวัติและชาดก มีทั้งชาดกที่ปรากฏในคัมภีร์พระไตรปิฎก เช่น ทศชาติชาดก และชาดกนอกนิบาต หมายถึง ชาดกที่ไม่ปรากฏในคัมภีร์พระไตรปิฎก ได้แก่ ปัญญาสชาดก ซึ่งเป็นเรื่องราวที่พระภิกษุชาว เชียงใหม่ได้รวบรวมนิทานไทยพื้นบ้านมาแต่ง เป็นชาดก เพื่อสอนพระพุทธศาสนาให้แก่คนไทย เมื่อหลายร้อยปีก่อน อากัปกิริยาการเคลื่อนไหวที่สอดผสานอย่าง กลมกลืนกับลายประดิษฐ์ ความสร้างสรรค์และ อัจฉริยภาพในการประดิษฐ์ลวดลายไทยที่มี เอกลักษณ์ของครูช่างไทยในอดีตปรากฏในค่า ไหว้ครูช่างดังนี้ ผูกลายขดแย่งเวียดวัล หางโตบิดผัน นกคาบในคลองเปลวปลาย เครือเทศกุดั่นหลากหลาย พลิกแพลงเยื้องกร งกราย เปนอย่างฝรั่งจีนจาม ซ้อนซับก้านเกี้ยวเงื่อนงาม ขดไขว้เลื้อยลาม ด้วยลูกแลดอกอัดแอ ลักพื้นโปร่งร่วงรวนแร แฉกเพราเลิศแล วิจิตรแนบเนียนทำ ฯ (ประชุมหนังสือเก่า ภาคที่ ๑-๒, ๒๕๕๒ : ๑๗) ภาพลายรดน้ำบนตู้พระไตรปิฎกมักผูก เป็นลวดลายจนเต็มพื้นที่และมี “แม่ลาย” หรือ ภาพหลัก บ้างเป็นภาพบุคคลที่ไม่ได้เขียนเป็น เรื่องราว เช่น เทวดา ทวารบาล บ้างเป็นภาพ บอกเล่าเรื่องราวจากคัมภีร์พระพุทธศาสนา และเรื่องจากวรรณคดีและนิทานพื้นบ้าน ใน ๗๐ อยู่ในบุญ เมษายน ๒๕๕๙ ภาพพุทธประวัติตอนพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เสด็จลงจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์