แต่ : ​ค้นหาหนังสือธรรมะ หน้า 93 / 1689

…่วรรคก็เป็น ๒ คือ โฆสะและอโฆสะ ย ร ล ว ห ฬ ๖ ตัวนี้เป็นโฆสะ ส เป็นอโฆสะ ในที่นี้โฆสะมากกว่า อโฆสะ มีแต่ตัวเดียวเท่านั้น ท่านจึงเรียงโฆสะไปตามลำดับฐานที่เกิดเสียก่อน ไม่เรียงเหมือนพยัญชนะในวรรค ต่อนั้นจึง…

การศึกษาเกี่ยวกับพยัญชนะในบาลีไวยกรณ์ แบ่งออกเป็นโฆสะและอโฆสะ โดยในที่นี้ได้กล่าวถึงหลักการในการเรียงลำดับเสียงเบาและเสียงหนัก พร้อมทั้งการวิจารณ์เกี่ยวกับตำแหน่งการจัดเรียง เช่นที่ตัว ห ที่ส่วนโฆสะ อ

…รณ์ สมัญญาภิธานและสนธิ - หน้าที่ 18 สระสนธิ [๑๕] ในสระสนธิ ได้สนธิกิริโยปกรณ์เบื้องต้นครบทั้ง 4 ขาด แต่ สญฺโญโค อย่างเดียว, โลโป ที่ต้นมี ๒ คือ ลบสระหน้า ๑ ลบ สระหลัง ๑. สระที่สุดของศัพท์หน้า เรียกสระหน้…

เอกสารนี้กล่าวถึงแนวทางและกฎของสระสนธิในบาลีไวยกรณ์ โดยอธิบายวิธีการลบสระในคำศัพท์ต่างๆ และอุทาหรณ์สำหรับการใช้งานที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ได้แนะนำไว้ในปี พ.ศ. ๒๔๖๒ ซึ่งครอบคลุมถึงก

… ถึงใช้บ้างก็เป็นบางวิภัตติไม่ ทั่วไป ไม่ต้องแจกไว้ในที่นี้ให้พิสดาร ปุม เป็น ปุ๊ลิงค์ มีที่ใช้บ้าง แต่ ป. เอก, บุมา เท่านั้น สา เป็นคำกลางๆ ไม่นิยมว่าตัวผู้หรือตัวเมีย เหมือนกับศัพท์ คือ โค มีที่ใช้แต่ …

…'เพื่อน' มีการกล่าวถึงการนำศัพท์ไปใช้ในบริบทต่าง ๆ รวมถึงการพิจารณาเรื่องการแปลและการแจกตามการันต์ในแต่ละลิงค์อย่างละเอียด

…ี่ผู้พูดออกชื่อถึง เช่น คำในภาษาของเราว่า "เขา" เป็นไตรลิงค์ ที่ว่านี้ ประสงค์เอา ต ศัพท์ ที่ท่านใช้แต่ลำพังอย่างเดียว เป็นประถมบุรุษ, ต ศัพท์ที่ท่าน ประกอบด้วยนามนามที่เป็นประถมบุรุษก็ดี ด้วย ตุมห และ อ…

สัพพนามในภาษาบาลีแบ่งออกเป็นสองประเภทหลัก ได้แก่ ปุริสสัพพนาม ซึ่งหมายถึงศัพท์ที่ไว้แทนชื่อของบุคคลหรือสิ่งของที่ได้กล่าวถึงไปก่อนหน้านี้ แบ่งออกเป็น 3 บุรุษ ได้แก่ ต ศัพท์ (ประถมบุรุษ), ตุมห ศัพท์ (ม

…) ๕๕ แม้ทั้งหมดก่อน ๆ ก็วิรัติที่แน่นอน ได้ ในโลกุตตรจิตทั้ง ๘ โดยส่วนเดียวแท้ แม้โดยประการทั้งปวงฯ แต่ บรรดาโลกิยจิต เฉพาะในกามาวจรกุศลจิตเท่านั้น วิรัติทั้ง ๓ ย่อม ปรากฏมีเป็นอย่างๆ ในกาลบางคราวฯ ส่วนอ…

ในหน้าที่ 73 ของอภิธัมมัตถสังคหบาลี อธิบายเกี่ยวกับอกุศลเจตสิก 14 ประกอบลงในอกุศลจิต 12 ผ่านอาการ 5 อย่าง รวมทั้งการกระทำของเจตสิกในโลภมูลและโทสมูล อีกทั้งยังชี้ให้เห็นถึงโสภณเจตสิกที่ประกอบกับโสภณจิต

…น้าที่ต่างกันอย่างไร ? ตอบว่า สัญญา ย่อมทำหน้าที่เพียงหมายรู้ ด้วยอำนาจรู้จักสีเขียวเป็นต้นเท่านั้น แต่ไม่สามารถทำการรู้ตลอดถึง ลักษณะได้ฯ วิญญาณย่อมให้สำเร็จถึงการรู้ตลอดลักษณะ แต่ไม่ สามารถให้ก้าวขึ้นไ…

เนื้อหาเกี่ยวกับอภิธัมมัตถสังคหบาลี โดยเฉพาะการวิเคราะห์หน้าที่ของสัญญา วิญญาณ และปัญญาภายในจิต และความสัมพันธ์ระหว่างทั้ง 3 องค์ประกอบ ข้อคิดที่สำคัญคือ การทำหน้าที่ของปัญญาที่ครอบคลุมในทุกด้าน นอกจา

…ว ย่อมมีได้ เพราะไม่มีการกำหนดถือเอา เพราะ วิบาก (จิต) นั้น ไม่มีการกำหนด ดุจเงาหน้าในกระจกฉะนั้น ๆ แต่การที่กุศลและอกุศลถือเอาโดยอาการคือพอใจปานกลาง และไม่พอใจ ในอติอิฏฐารมณ์ก็ดี โดยอาการคือพอใจ และพอใจ…

บทที่ 170 ของอภิธัมมัตถสังคหบาลี และอภิธัมมัตถวิภาวีนีฎีกา นำเสนอการวิเคราะห์อารมณ์อย่างละเอียด โดยเน้นการกำหนดอารมณ์ของจิตในบริบทของกุศลและอกุศล สิ่งนี้สะท้อนให้เห็นว่าจิตมีความหลากหลายในการรับสัมผัส

…ื่องนี้มีคาถารวมความ ได้ดังนี้ ตทาลัมพนจิตย่อมติดตามกรรมผู้ให้กำเนิด หรือชวนจิตอันเสมอกันกรรมนั้นไป แต่ จะไม่ติดตามชวนจิตอื่น โดยเปรียบการ ลีลาของเด็กอ่อน ๆ ย่อมไม่มีแม้แก่พวก พรหม เพราะไม่มีพืช ฯ ความจร…

ในเนื้อหาของอภิธัมมัตถสังคหบาลีและอภิธัมมัตถวิภาวีนีฎีกา กล่าวถึงจิตอันติดตามกรรมที่เหมือนเด็กอ่อนที่ตามบิดาไปยังสถานที่ที่ตนคุ้นเคย โดยเฉพาะในเรื่องตัณหาที่เกี่ยวข้องกับความรักทางกามารมณ์ เนื้อหาชี้ใ

…ตด้วยทิฏฐิและวิจิกิจฉาทั้ง ๕ อัคคผลจิต ๑ แลมหัคคต วิบากจิต (8) ตามสมควรแก่ความเป็นไปโดยไม่แปลกกัน ๆ แต่ โดยแปลกกัน จึงแสดงวิถีจิตของพระโสดาบันและพระสกทาคามี ๑๕ ของพระอนาคามี ๔๕ จึงแสดงวิถีจิต ๕๔ ของปุถุช…

…ตในแง่มุมต่างๆ รวมถึงวิถีจิตของพระโสดาบัน, พระสกทาคามี, และพระอนาคามี โดยนำเสนอความแตกต่างระหว่างจิตแต่ละประเภทที่มีอำนาจจากกุศลจิต อกุศลจิต และมหัคคตวิบากจิต โดยลงรายละเอียดเกี่ยวกับการแสดงออกของจิตทั้ง…

ประโยค - อภิธัมมัตถสังคหบาลี และอภิธัมมัตถวิภาวีนีฎีกา - หน้าที่ 215 แต่งให้เกิดผลเสียเอง ชื่อว่าอุปฆาตกรรมฯ จริงอยู่ ชนกกรรม และอุปฆาตกกรรม (ทั้ง ๒ นี้ ) มีความแปลกกันดังน…

…ับอภิธัมมัตถกรรม อธิบายถึงความแตกต่างระหว่างชนกกรรมและอุปฆาตกรรมโดยชี้ให้เห็นลักษณะและอิทธิพลของกรรมแต่ละประเภท ซึ่งชนกกรรมไม่เข้าไปตัดรอนวิบากแห่งกรรมอื่น ในขณะที่อุปฆาตกรรมสามารถเข้ามาตัดรอนวิบากได้แตก…

…ป็นซากค [สังคหคาถา] ากศพ ฯ รูปของเหล่าสัตว์ที่ตายแล้ว ย่อมเป็นไป อย่างนั้นในภพอื่นอีกนั่นแล เริ่มต้นแต่ ปฏิสนธิ ด้วยประการดังที่กล่าวมาฉะนี้ ฯ ก็ในรูปโลก บัณฑิตย่อมไม่ได้ฆานทสกะ ชิวหาทสกะ กายทสกะ ภาวทสกะ…

บทความนี้มีเนื้อหาเกี่ยวกับสมุฏฐานตามหลักอภิธัมม ซึ่งกล่าวถึงรูปของสัตว์ที่ตายและการปฏิสนธิในต่างภพ ภายใต้สังคหคาถาเกี่ยวกับการมีกายและความรู้ในภพต่างๆ วิจารณ์เกี่ยวกับจิตและฤดูที่เป็นสมุฏฐานสำหรับสัต

…้าย กับกับข้าว เพราะเป็นเหตุแห่งการได้อัสสาทะด้วยเวทนาฯ สังขาร ตั้งอยู่ในฐานะเหมือนพ่อครัว เพราะปรุงแต่ง คือเพราะยวนใจให้ยินดี วิญญาณตั้งอยู่ในฐานะเหมือนผู้บริโภค เพราะเข้าไปบริโภค (อารมณ์) ฯ ก็ด้วยคำเพี…

…ยวข้องกับขันธ์และอุปาทานขันธ์ในอภิธัมมัตถสังคหบาลี โดยเปรียบเทียบขันธ์กับโภชนะ เช่นกับข้าวที่ถูกปรุงแต่งเพื่อให้เกิดความพึงพอใจ การเข้าใจขันธ์ที่เป็นอารมณ์แก่อุปาทานสำคัญในการศึกษา ธรรมที่มีอาสวะและไม่มี…

…า โสกาทิวจน์ ฯ อธิบายว่า คำว่า โสกะเป็นต้น เป็นการแสดงผลที่ไหลออกแห่งชาติ คือเพียงผลที่ไม่เป็นเหตุฯ แต่

…รรมและองค์ประกอบต่างๆ ที่เกี่ยวข้องอย่างละเอียด โดยมีความเข้าใจลึกซึ้งในสิ่งที่ไม่สามารถมองเห็นได้ในแต่ละช่วงเวลา ตามหลักการของการปฏิจจสมุปบาทและปรัชญาอภิธัมม์

…มีหมวด ๒ แห่งจริต ๓ หมวด โดยนัยเป็นต้นว่า ราคโทสสัทธา จริต ราคโทสพุทธิจริต ราคโทสวิตกจริต ฉันนั้น ๆ แต่ในนัยแห่ง จริตมีมูล ๓ มีหมวด ๓ แห่งจริตหมวดเดียว โดยนัยเป็นต้นว่า ราคโทสโมหสัทธาจริตฯ จริยา ๔๕ จริยา…

บทความนี้กล่าวถึงการแบ่งประเภทของจริตในอภิธัมมัตถ รวมถึงการภาวนาในแต่ละระดับ โดยชี้ให้เห็นถึงกรรมเตรียมการและอุปจารภาวนา วิตกอัปปนาที่สำคัญในชีวิตและการฝึกจิตตามหลักพระพ…

…ค์มีวิตกเป็นต้นที่หยาบ กว่าฌานมีทุติยฌานเป็นอาทิ ในขณะแห่งฌาน ฯ บทว่า ปทหนฺโต คือ กระทำบริกรรมอยู่ๆ แต่ บัณฑิตพึงเห็นว่า อุปจารภาวนาของพระโยคีนั้น จัดว่าสำเร็จแล้ว จำเดิมแต่ข่มความยินดีในธรรมมีวิตกเป็นต้…

เนื้อหานี้เกี่ยวกับการอธิบายเสนอในอภิธัมมัตถสังคหบาลีซึ่งเขียนถึงการออกทางจิตและความคล่องแคล่วในการพิจารณา โดยระบุถึงบทบาทของวิตกและฌาน รวมทั้งความสำคัญของอันตรายขององค์ที่หยาบที่อาจเกิดขึ้นในระยะต่าง

…นักมารดาบิดา มิได้อยู่มาในตระกูลอาจารย์ จึงไม่รู้จักกาลที่ควรหรือไม่ควร ดังนี้ สัปปุริสบุคคล ตั้งต้นแต่พระพุทธเจ้าลงมา ย่อมตั้งอยู่ในกาลัญญุตา ประกอบกิจให้ถูกแก่ สมัย รู้จักใช้เวลาให้เป็นผล จัดว่าเป็นผู้…

บทความนี้เสนอความคิดเห็นเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงตามกาลในสังคม และการรู้จักประยุกต์ใช้เวลาของบุคคลที่มีความสามารถ ซึ่งพระมหาสมณเจ้าได้ชี้ให้เห็นถึงความสำคัญของการปรับตัวในสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลง และพระร

…นึ่ง พลกายสุม ในพลกายคือกรรมทหาร อันเป็นกำลังป้องกันปราบปราม ปฏิปักษ์ และรักษาความสงบราบคาบพวกหนึ่ง แต่ ๒ พวกนี้โดยอรรถกถานัยจัดเป็น ๑ ขตฺติ เยสุ ในเหล่ากษัตริย์ผู้ครองพระนครนั้น ๆ ผู้อยู่ในพระเดชานุภาพพ…

เนื้อหาเกี่ยวกับการปฏิบัติตนในสังคหวัตถุและจักรวรรดิวัตรของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส กำหนดแนวทางการบริหารและความสัมพันธ์ระหว่างพระองค์กับประชาชน รวมไปถึงการป้องกันและพัฒนาประเทศผ่านหลัก

…นไม่พึงประสงค์ทั้งปวง ๘. อวิโรธนะ การปฏิบัติไม่ให้ผิดทางจากทางที่ถูกที่ควรไม่ให้ผิดจากทำนองคลองธรรม แต่ ให้เป็นไปตามธรรม สมด้วยพระพันธคาถาที่บัณฑิตรับพระราชทานกล่าวถวาย กาล กราบทูลให้ทรงวิจารณ์ทศพราชธรรม…

…โกรธ ความไม่เบียดเบียน และความอดทน ในบริบทของทศพิธราชธรรมและบารมีของพระมหากษัตริย์ไทย ที่ทรงมีมาตั้งแต่โบราณกาลจนถึงปัจจุบัน คำสอนเหล่านี้ก่อตั้งขึ้นเพื่อให้พระราชาใช้ในการปกครองประชาชนอย่างมีความสุข ตลอ…

…กของมารดาบิดามิได้อยู่มาในตระกูลอาจารย์จึง ไม่รู้จักกาลที่ควรหรือไม่ ควร ดังนี้ สัปปุริสบุคคลตั้งต้นแต่พระพุทธเจ้าลงมา ย่อมตั้งอยู่ในกาลัญญุตา ประกอบกิจให้ถูก แก่สมัย รู้จักใช้เวลาให้เป็นผล จัดว่าเป็นผู้…

…ๆ โดยเฉพาะในบริบทของพระพุทธศาสนา ซึ่งตั้งอยู่บนหลักการของกาลัญญุตา บุคคลที่ไม่รู้จักเวลานั้นไม่เพียงแต่สร้างผลเสียให้ตนเอง แต่ยังส่งผลกระทบต่อผู้อื่นอีกด้วย ยกตัวอย่างถึงการตัดสินใจของแม่ทัพที่ไม่รอบรู้เ…

…ก ทั้งในทางธรรม ย่อมเป็นไปเพื่อความสำเร็จแห่งกิจอันประกอบร่วมกัน ตลอดถึงกิจอันแยกออกเป็นต่างหน้าที่ แต่ ต่างย่อมได้ความ จำจะอาศัยกัน ดังอุทาหรณ์ต่อไปนี้ โกฏฐาส คือส่วนทั้งหลายอันคุมกันเข้าเป็นสรีระร่างกา…

…จของกิจกรรมต่าง ๆ ในชีวิต ทั้งในทางโลกและทางธรรม อย่างเช่น การทำงานร่วมกันของโกฏฐาสซึ่งเป็นสรีระ ที่แต่ละส่วนทำหน้าที่ร่วมกันเพื่อความอยู่รอดและสุขภาพที่ดี โดยยกตัวอย่างการทำงานร่วมของอวัยวะภายในร่างกาย …