บทวิเคราะห์การปกครองในรัชกาลที่ ๔ และ ๕ : หน้า 43/131

ก็ทำแบบนี้ นี้ เพิ่งจะมาเปลี่ยนเป็นกลางวันสุดปลายรัชกาลที่ ๔ หรือดินรัชกาลที่ ๕ แต่การเดินทัพไปรบกับพม่า ทั้งจากกรุงเทพฯ และกรุงเทพฯ ไปทางเรือ ผ่านด่านเจดีย์ ๓ องค์ที่กาญจนบุรี ก็เดินทางกลางคืน ที่ทางเรือเพราะถนนทางบกเดินทางยากกว่า แม่น้ำไหลจากเหนือลงใต้ จากกรุงเทพไปกาญจนบุรีต้องวน้ำ พายเรืออยากไม่ได้ใช้เครื่องยนต์เหมือนสมัยนี้ไปกลางวันร้อนแม่ ง จึงไปกลางคืน เวลาอ่านอะไรจึงต้องรู้ว่าตนธรรมโบราณเขาทำอย่างไร พระราชาทรงทอดพระเนตรพระจันทร์ ทรงพระดำรัสว่า พระจันทร์นี้เศร้าหมองอับแสงไปเพราะสิ่งเศร้ามองที่ชม มา แม้ ข้าราชบริพารนี้ก็เป็นเครื่องเศร้ามองสำหรับเราเหมือนกัน แต่ การที่เราจะเป็นผู้หมดสิ่งราศีเหมือนดวงจันทร์ที่ถูกครายไว้ นั้น ไม่สมควรแก่เราเลย เราจักละราชสมบัติออกบวช เหมือน ดวงพระจันทร์สัญญาไว้ในท้องฟ้าที่บริสุทธิ์นั้น จะมีประโยชน์ อะไรด้วยผู้อื่นที่เราตักเตือนแล้ว เราจักเป็นเสมอผู้ม๋อยู่ ด้วยตระกูลและหมู่คณะ ตักเตือนตัวเองเท่านั้นเที่ยวไป นี้เป็นสิ่ง ที่เหมาะสำหรับเรา แล้วทรงมอบราชสมบัติให้แก่เหล่าคำมณี ด้วยพระดำรัสว่า ท่านทั้งหลายจงพากันแต่งตั้งผูที่ท่านทั้งหลาย ต้องประสงค์ให้เป็นพระราชาเกิด เพราะเห็นฉันทรคราส จึงทรงเปรียบเทียบว่า เรามีแต่เรื่อง วุ่น ๆ จากการปกครอง เหมือนราหูที่ทุ่มตัวเราอยู่ เมื่อปกครองมา