ธรรมเจดีย์และอุทเทสิกเจดีย์ : หน้า 130/172

ธรรมเจดีย์สร้างขึ้นใน เหตุผลที่ผู้สร้างอยู่ไกล จากจุดบริโภคเจดีย์ และธาตุเจดีย์แต่ ปรารถนาอยากอยู่ใกล้ พระพุทธองค์ จึงได้นำ พุทธด่ารัส หรือ พระธรรมสำคัญๆ มา สลักจารึก แล้วสร้าง เจดีย์ขึ้นครอบไว้ เดียวกันหากเป็นสถานที่ที่เกิดขึ้นเมื่อทรงปรินิพพานล่วงแล้ว นั่นคือ เมื่อกษัตริย์เมืองปิปผลิผู้มาไม่ทันรับแบ่งพระบรมสารีริกธาตุ จึง ได้แต่เถ้า หรือ อังคารของพระองค์ไปแทน ได้แล้วไปสร้างพระสถูปบรรจุไว้ ที่เมือง ปิปผลิ กับอีกแห่งหนึ่ง คือบริเวณที่ โทณพราหมณ์ ผู้ทำหน้าที่แบ่ง พระบรม-สารีริกธาตุได้น้าที่ตวงพระบรมสารีริกธาตุไปบรรจุไว้ ณ อีกแห่ง หนึ่งในบริเวณเมืองกุสินารา ธรรมเจดีย์ สร้างขึ้นในเหตุผลที่ผู้สร้างอยู่ไกลจากจุดบริโภคเจดีย์ และธาตุเจดีย์แต่ ปรารถนาอยากอยู่ใกล้พระพุทธองค์ จึงได้นำพุทธดำรัส หรือพระธรรมสำคัญๆ มา สลักจารึก แล้วสร้างเจดีย์ขึ้นครอบไว้ พูดง่ายๆ คือนำธรรมะที่เป็นหัวใจ สำคัญๆ มาบรรจุไว้ในเจดีย์ หรือสถูปที่สร้างขึ้นนั่นเอง อุทเทสิกเจดีย์ เจดีย์ที่สร้างขึ้นเพื่อบูชาพระพุทธองค์เพื่ออุทิศส่วนกุศลไปยังพระพุทธองค์ หรือเพื่อบูชาพระพุทธองค์โดยหวังผลบุญที่ได้พึงส่งทอดไปยังผู้สร้าง หรือ บรรพชน ของผู้สร้างนั้นๆ จึงมักถือกันว่าเจดีย์ที่สร้างขึ้นนอกเหนือไปจาก สามเหตุผลข้างต้น คือ ที่มิใช่เป็นธาตุเจดีย์ บริโภคเจดีย์ หรือธรรมเจดีย์ แล้วให้ถือว่าเป็น อุทเทสิกเจดีย์ทั้งสิ้น จริงๆ แล้ว การสร้างพระพุทธเจดีย์นั้นเหตุผลสำคัญ คือ ความปรารถนายั่งยืนสถาพร พระพุทธศาสนาให้มั่นคงยืนนาน จึงพยายามทำให้เจดีย์มีความสำคัญทั้งรูปลักษณ์ และจุด ประสงค์เพื่อให้ทั้งหมดทั้งเส้นสาย และสิ่งที่บรรจุลงไปทำหน้าที่เป็นตัวแทน เป็นสัญลักษณ์ และเป็นเครื่องบ่งบอกข้อธรรมปฏิบัติโดยนัยให้ครบถ้วน เพราะหน้าที่ของพุทธเจดีย์ คือ สัญลักษณ์แห่งพระพุทธศาสนามิใช่สัญลักษณ์ของศิลปะแห่งวัฒนธรรมท้องถิ่นวัฒนธรรมประเทศ และมิใช่สิ่งที่ศิลปิน สถาปนิกจะเข้ามาเป็นผู้กำหนดเส้นสาย เนื่องจากพุทธเจดีย์นั้นเป็น เครื่องหมายแห่งพระสัทธรรม ทุกเส้น ทุกส่วนโค้งต้องทำหน้าที่ดำรง และให้นัยยะแห่ง พระพุทธปรัชญา มิใช่วาดหยัก วาดโค้ง วาดเว้าเองได้ตามใจปรารถนาของสถาปนิก ศิลปิน หรือผู้ล่าริสร้าง แต่เท่าที่ค้นคว้ามา พบว่าเจดีย์สี่ประเภทนี้ เป็นสิ่งที่จำแนกขึ้นไว้ในช่วงพุทธกาลเท่านั้น จากนั้นนานมาเหตุผลในการสร้างเจดีย์มักปะปนผสมผสานไปมาระหว่างประเภทที่หนึ่ง กับ ประเภทที่สาม และสี่ ยกเว้นบริโภคเจดีย์เท่านั้นที่ทำได้ยาก แต่ก็ไม่ลำบากที่จะทำ เช่นได้มี การนำเอาบริขารของพระพุทธองค์ เช่นบาตร จีวร มาบรรจุไว้แล้วให้ถือว่าเป็นบริโภคเจดีย์ แล้วมหาธรรมกายเจดีย์เล่าถือว่าเป็นเจดีย์ประเภทใด ? กัลยาณมิตร ๑๒๘ มกราคม ๒๕๕๒