คำว่า ธรรมกาย ในคัมภีร์ฎีกา : หน้า 79/108

๕๐ มชฌิมนิกาย มชฺฌิมปัณณาสฎีกา (๑. ครูปติ โมนปฺปตฺตสฺส ธมฺเม จิตสสาติ ธัมมกาเย สุปปติฏฐิตสส. สวุตตตสสาติ อรกขิยกายสมาจาราทิตาย สวุฒิสภาวสุส คำว่า “ธรรมกาย” ในคัมภีร์ฎีกาแห่ง มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ ชื่อ ลีนัตถปกาสินี หน้า ๕๐ ว่า ธมฺเม จิตสสาติ ธมฺมกาเย สุปปติฏฐิตสฺส ฯ แปลว่า : คำว่า ธมฺเม จิตสฺส หมายถึง ผู้ตั้งอยู่ ด้วยดีในธรรมกาย ฯ ขยายความ : ข้อในคัมภีร์ฎีกาตอนนี้เป็นคำ อธิบายความใน คัมภีร์อรรถกถาและคัมภีร์ พระไตรปิฎก คือ อุปาลิวาทสูตร ในมัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ กล่าวถึง อุบาลีคหบดีผู้เคย เป็นสาวกผู้ใหญ่ของนิครนถ์นาฏบุตร ซึ่ง นิครนถ์นาฏบุตรผูกปัญญาให้ไปทูลโต้วาทะกับ ถูก พระสัมมาสัมพุทธเจ้า จนได้บรรลุโสดาปัตติผล ภายหลังไม่ต้อนรับพวกนิครนถ์ นิครนถ์นาฏบุตรถามว่า จะให้ใครทราบว่า อุบาลีคหบดีจะเป็นสาวกของใคร จึงได้ พรรณนาคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นอันมาก จนนิครนถ์นาฏบุตรทนไม่ได้ ถึง กับกระอักโลหิตในที่นั้นนั่นเอง ซึ่งข้อความที่ เป็นคุณบทคือคำว่า ธมฺมฏฺฐสุส ก็ปรากฏเป็น บทสรรเสริญพระคุณของพระผู้มีพระภาคอยู่ใน พระสูตรนี้ด้วย ว่า ธมฺมฏฺฐสสาติ ธมฺเม จิตสุส แปลว่า : คำว่า ธมฺมฏฺฐสฺส แปลว่า ผู้ตั้งอยู่ในธรรม (ม.อุ.ปปัญจสูทนี หน้า ๗๓) ..นิสภสฺส อปฺปเมยยสุส คมภีรสุส โม นปฺปตฺตสฺส เขมงฺกรสุส เวทสฺส ธมฺมฏฺฐสฺส สุสวุตตฺตสฺส สงฺคาติคสส มุตฺตสฺส ภควโต ตสฺส สาวโกหมส..... (ม.ม.อุปาลิวาทสูตร ๑๓/๘๒/๗๗) แปลว่า : “ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้องอาจ ไม่มีใครประมาณได้ มีพระคุณลึกซึ้ง บรรลุ ถึงญาณ ทรงทำความเกษม ทรงมีพระญาณ ทรงตั้ง อยู่ในธรรม(ในธรรมกาย) ทรงสำรวมพระองค์ดี ทรง ล่วงกิเลสเป็นเครื่องข้อง ผู้พ้นแล้ว ฯลฯ ดังนั้น เมื่อพบค่าว่า ตั้งอยู่ในธรรม (ธมฺมฏฺฐ, ธมฺเม จิต เป็นต้น) ซึ่งเป็นคำกล่าว แสดงคุณบทกล่าวสรรเสริญคุณของพระสัมมา สัมพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า หรือของ พระอริยสาวกทั้งหลาย ซึ่งมีกล่าวไว้มากมาย ในคัมภีร์พระพุทธศาสนา บัณฑิตทั้งหลายพึง ทราบไว้เถิดว่า ท่านกล่าวหมายถึง การตั้งอยู่ การดำรงอยู่หรือสถิตอยู่ในธรรมกาย อันเป็น กายให้ได้ตรัสรู้ มรรค ๔ ผล ๔ และนิพพาน ซึ่งบัณฑิตทั้งหลายผู้มีปรีชาญาณสมัยนั้นก็พึ่งรู้ ได้ด้วยคำย่อๆ ว่า “ตั้งอยู่ในธรรม” (ธมฺมฏฺฐ เป็นต้น) แต่ก็เป็นการยาก เมื่อถึงชาวเรา ทั้งหลายผู้มีปรีชาญาณน้อยสมัยนี้ จะเข้าใจได้ พระโบราณาจารย์ผู้มีปรีชาญาณทั้งหลายจึง ต้องขยายความออกไปอีกหน่อยว่าหมายถึง ตั้ง อยู่ด้วยดีในธรรมกาย เพราะเหตุนั้นพระฎีกา จารย์ท่านจึงกล่าวไว้แต่ต้นว่า ธมฺเม จิตสสาติ ธมฺมกาเย สุปปติฏฐิตสฺส ฯ หมาย- แปลว่า : คำว่า ธมฺเม จิตสฺส ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ถึง ผู้ตั้งอยู่ด้วยดีในธรรมกาย ฯ ดังพรรณนามาฉะนี้ 9 กัลยาณมิตร กรกฎาคม ๒๕๔๗ ๗๗