การศึกษานิพนธ์ชี้แนวทางการพัฒนาจิตในสังคมไทย : หน้า 16/49

การศึกษานิพนธ์ชี้แนวทางการพัฒนาจิตในมุมมองของกระทิง 5 ด้านในสังคมไทย A Comparative study on Patterns of Mind Development of Five Meditation Lineages in Thai Society 17 แผนภูมิที่ 1 กระบวนการพัฒนาสภาวะจิตในมิติของธรรม บริการนิมิต + ภาวนา → อุปคหนิฌติ → ปฏิกนิฌติ อุปจารสมาธิ → อัปนาสมาธิ (ผ่าน 4) 1. ลีลาตาเพิ่มนิมิตและใส่ใจบัญญัติคำ 2. หลับตานิท ทางใจรอครั้งหนึ่ง 3. นี้ถึงอุปคหนิฌติบ่อยๆ 4. รักษาภาวนา ปฏิกนิฌติ เสพสับปายะ 7 บำเพ็ญอัปปนาโกลกส 10 หากพิจารณาดูกรอบการพัฒนาจิตในมุมมองด้วยกลิ่นภาวนาตามที่ปรากฏในคัมภีร์วิริยธรรม จะเป็นการอธิบายในแน่งของวิธีการปฏิบัติที่ชัดเจน พร้อมกับผลที่เกิดขึ้นไปตามลำดับ เช่นเดียวกับวิธีการปฏิบัติ 40 วิธีอื่นๆ ซึ่งจะใช้นิมิตและคำภาวนาเป็นวิธีการในกฏิบัติ ขณะในที่บรรดา พระสูตรต่างๆ นั้น ระบุเพียงคุณสมบัติที่นำไปสู่ผล คือ การละนิมิตและบรรลุสมาธิ โดยได้ให้รายละเอียดของวิธีการพัฒนาการจิตเช่นเดียวกับในคัมภีร์วิริยธรรมนี้ จึงอาจกล่าวได้ว่า ในคัมภีร์วิริยธรรมได้ขยายความวิธีการปฏิบัติและผลที่ทำให้ผู้ปฏิบัติได้แนวทางชัดเจน โดยเป็นการอธิบายการปฏิบัติตะบถึงการใช้มิติคและคำภาวนา เป็นวิธีการในการพัฒนาจิต ในคัมภีร์วิริยธรรม กล่าวถึงแนวทางการปฏิบัติวิธีสํานวนไว้เป็นระบบโดยขั้นตอน คือ อภิยายนตเล่าเรียนและสอบถามในธรรมที่เป็นฐานของวิปัสสนา อยู่ 6 ประการ คือ ขั้นที่ 5 อายุตนะ 12 ธาตุ 18 อินทรีย์ 22