ความสำคัญของพระอภิธรรม : หน้า 41/108

ในคำว่า อภิธัมมัตถสังคหะนั้น เมื่อว่าโดยปรมัตถ ธรรมแล้ว ไม่ว่าโดยประการใดๆ ย่อมมีเนื้อความของ พระอภิธรรมอยู่เพียง ๔ ประการ คือ จิต เจตสิก รูป นิพพาน อภิธรรม คือธรรมะขั้นสูง ซึ่งพิเศษหรือยิ่งกว่า พระสูตร หัวใจของอภิธรรมจะกล่าวถึงเรื่องของ จิต เจตสิก รูป และนิพพาน สำหรับอภิธรรมที่เราได้ฟังกันทุกคืนนั้น ส่วนใหญ่พระท่านจะสวดบทพระอภิธรรม ๗ คัมภีร์ ได้แก่ คัมภีร์ธรรมสังคณี คัมภีร์วิภังค์ คัมภีร์ธาตุกถา คัมภีร์บุค คลบัญญัติ คัมภีร์กถาวัตถุ คัมภีร์ยมก คัมภีร์ปัฏฐาน มีอุปมาเอาไว้ว่า พระอภิธรรมปิฎกมีความสำคัญ เปรียบเสมือนรากแก้ว พระวินัยปิฎกประหนึ่งลำต้น พระ สุตตันตปิฎกเหมือนกิ่งก้านสาขา หรืออีกนัยหนึ่ง ถ้าจะเปรียบกับร่างกาย อภิธรรมปิฎกเหมือนกับหัวใจ วินัยปิฎกเปรียบดั่งชีวิต สุตตันตปิฎกเฉกเช่นอวัยวะ บรรดาปิฎกทั้ง ๓ นี้ พระอภิธรรมจึงมีความสำคัญที่สุด เป็นความรู้ระดับสูง ที่ท่านเรียกว่า ปรมัตถธรรม คำสอนทั้ง ๘๔,๐๐๐ พระธรรมขันธ์ แบ่งออกเป็น พระสุตตันตปิฎก ๒๑,๐๐๐ พระวินัยปิฎก ๒๑,๐๐๐ ส่วน พระอภิธรรมปิฎก มี ๔๒,๐๐๐ เพราะฉะนั้น อภิธรรมปิฎก จึงมีความสำคัญมาก ที่พวกเราเหล่าพุทธศาสนิกชนควรหา โอกาสศึกษาและรับฟังจากผู้ที่ได้ศึกษามาดีแล้ว พระพุทธเจ้าทรงพิจารณา พระ อภิธรรม เนื่องจากว่าบุคคลอื่นไม่มีปรีชาสามารถพอที่จะ กล่าวจำแนกอภิธรรมปิฎกได้ เพราะเป็นวิสัยของ พระพุทธเจ้าเท่านั้น เมื่อทรงจำแนกได้อย่างละเอียดละออ แล้วค่อยๆ นำมาถ่ายทอดให้เหล่าพระสาวกได้รับฟังกัน เช่นพระองค์ทรงพิจารณาสมันตปัฏฐานอนันตนัย ๒๔ อย่าง ว่ามีชื่อเรียกว่าอะไรบ้าง พระองค์ทรงกำหนดรู้หมด ทบไป ทวนมา ทรงพิจารณาปฏิจจสมุปบาททั้งอนุโลมและปฏิโลม จนชำนาญ ทรงทราบว่า ธรรมนี้ชื่อสติปัฏฐาน ๔ อริยมรรคมีองค์ ๘ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ อินทรีย์ ๒๒ อริยสัจ ๔ เหตุ ๔ อาหาร ๔ ผัสสะ ๗ เวทนา ๗ สัญญา ๗ เวทนา ๗ เจตนา ๗ จิต ๗ ธรรมทั้งหมดเหล่า นี้แบ่งเป็นกามาวจรธรรม รูปาวจรปรียาปันนธรรม อรูปาว จรอปริยาปันนธรรม โลกิยธรรม โลกุตตรธรรม พระองค์ ทรงมีพระปรีชาญาณเป็นยอด จึงจำแนกได้อย่างละเอียด ละอออย่างนี้ การพิจารณาพระอภิธรรมปิฎกของพระสัมมา สัมพุทธเจ้า ทำให้ได้ข้อสังเกตว่า พระอภิธรรมมีนัยลึกซึ้ง สุขุมลุ่มลึกยิ่งนัก เพราะหากกล่าวถึงพระวินัยเป็นเรื่องของ ศีลหรือคำสั่งให้ปฏิบัติตาม บางยุคบางสมัยพระพุทธองค์ก็ บัญญัติพระวินัยไว้เพียงเล็กน้อย เพราะเหล่าสาวกตั้งใจ ปฏิบัติตามคำสอน จึงไม่มีข้อห้ามมากมายนัก ส่วนพระ พระอภิธรรมปิฎกมีความสำคัญเปรียบเสมือน รากแก้ว พระวินัยปิฎกประหนึ่งลำต้น พระสุตตัน ในสมัยที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ 66 ตปิฎกเหมือนกิ่งก้านสาขา หรืออีกนัยหนึ่ง ถ้าจะ 99 เปรียบกับร่างกาย อภิธรรมปิฎกเหมือนกับหัวใจ วินัยปิฎกเปรียบดั่งชีวิต สุตตันตปิฎกเฉกเช่นอวัยวะ ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าใหม่ๆนั้น พระองค์ทรงนั่งขัดสมาธิเสวยวิมุตติสุข อย่างเดียว ตลอด ๑ สัปดาห์ ต่อจากนั้น พระพุทธองค์เสด็จจงกรม ณ รัตนจงกรม ซึ่งอยู่ระหว่างรัตนบัลลังก์กับที่เสด็จประทับยืน ใช้เวลา ๑ สัปดาห์ สถานที่นั้นท่านเรียกว่า รัตนจงกรมเจดีย์ สัปดาห์ ที่ ๓ เหล่าเทวดานิรมิตเรือนแก้วขึ้นทางด้านทิศตะวันตก พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จนั่งขัดสมาธิที่เรือนแก้วนั้น ทรง พิจารณาอภิธรรมปิฎก คือสมันตปัฏฐาน ซึ่งมีนัยไม่สิ้นสุด ในอภิธรรมปิฎกนี้ โดยพิสดาร ทรงใช้เวลานานถึง ๑ สัปดาห์ สถานที่นั่น นที่นั้น จึงชื่อรัตนฆรเจดีย์ สูตรเป็นเรื่องของสมาธิหรือคำสอน ที่พระองค์ทรงนำมา ถ่ายทอดให้เหล่าสาวกได้นำไปปฏิบัติจะได้บรรลุมรรคผล นิพพาน ซึ่งต้องอาศัยการทำสมาธิจึงจะหลุดพ้นจากทุกข์ไป ได้ ส่วนพระอภิธรรมนั้น เป็นเรื่องของปัญญา แม้จะบรรลุ ธรรมเป็นพระอริยบุคคลก็ยังต้องศึกษาธรรมะต่อไปอีก กัลยาณมิตร ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๔๓๓๙