คำศัพท์และความหมายในพุทธศาสนา : หน้า 61/112

กุศล : บุญ, ความดี, ฉลาด, สิ่งที่ดี, กรรมดี กิเลสมาร 5.วิตกจริต ผู้มีวิตกเป็นความ ประพฤติปกติ (หนักไปทางคิดจับจด ฟุ้งซ่าน) : มารคือกิเลส, กิเลสเป็นมาร โดย อาการที่เข้าครอบงำจิตใจขัดขวาง ไม่ให้ทำความดี ชักพาให้ทำความชั่ว | เจโตวิมุตติ ล้างผลาญคุณความดี ทำให้บุคคล ประสบหายนะและความพินาศ ผู้มีอาสวะสิ้นแล้ว, ผู้หมดกิเลส, ขีณาสพ : พระอรหันต์ : ธรรมชาติที่รู้อารมณ์, สภาพที่นึกคิด ความคิด, ใจ ความประพฤติ, พื้นนิสัย หรือพื้นเพ แห่งจิตของคนทั้งหลาย ที่หนักไป ด้านใดด้านหนึ่ง แตกต่างกันไปคือ : ความหลุดพ้นแห่งจิต, การหลุดพ้น จากกิเลสด้วยอำนาจการฝึกจิตหรือ ด้วยกำลังสมาธิ เช่น สมาบัติ ๘ เป็นเจโตวิมุตติอันละเอียดประณีต (สันตเจโตวิมุตติ) เจโตปริยญาณ : ปรีชากำหนดรู้ใจผู้อื่นได้, รู้ใจผู้อื่น อ่านความคิดของเขาได้ เช่นรู้ว่าเขา ญาณ : จิต จริต : ๑.ราคจริต ผู้มีราคะเป็นความ ประพฤติปกติ (หนักไปทางรักสวย รักงาม) ๒.โทสจริต ผู้มีโทสะเป็นความ ประพฤติปกติ (หนักไปทางใจร้อน ขี้หงุดหงิด) ๓. โมหจริต ผู้มีโมหะเป็นความ ประพฤติปกติ (หนักไปทางเหงาซึม งมงาย) ๔.สัทธาจริต ผู้มีศรัทธาเป็นความ ประพฤติปกติ (หนักไปทางน้อมใจ เชื่อ) ๕.พุทธิจริต ผู้มีความรู้เป็นความ ประพฤติปกติ (หนักไปทางคิดพิจาร ณา) บัณฑิต อุปนิสัย : กำลังคิดอะไรอยู่ ใจเขาเศร้าหมอง หรือผ่องใส ความรู้, ปรีชาหยั่งรู้, ปรีชากำหนดรู้ ญาณ ๓ หมวดหนึ่งได้แก่ ๑.อที่ตั้งส ญาณ ญาณในส่วนอดีต ๒.อนาคตั้ง สญาณ ญาณในส่วนอนาคต ๓.ปัจ จุปปันนังสญาณ ญาณในส่วนปัจจุบัน อีกหมวดหนึ่งได้แก่ วิชชา ๓ ผู้มีปัญญา, นักปราชญ์, ผู้ดำเนินชีวิต ด้วยปัญญา ความประพฤติที่เคยขึ้นเป็นพื้นมาใน สันดาน, ความดีที่เป็นทุนหรือเป็น พื้นอยู่ในจิต ธรรมที่เป็นเครื่องอุดหนุน ค้นคว้าจาก พจนานุกรมพุทธศาสน์ พระราชวรมุนี (ประยุทธ์ ปยุตฺโต) รวบรวมโดย สุพจน์ เรืองนาม กุมภาพันธ์ ๒๕๓๖ กัลยาณมิตร ๕๙