ประวัติสมเด็จพระสังฆราช : หน้า 74/124

ช สมเด็จพระสังฆราช แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ ภาคต้น บูชาธรรมโดย กัลยาณมิตรธงชัย พงศาวลีรัตน์ ข สมเด็จพระสังฆราช เป็นตำแหน่งอิสริยยศ ที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว พระราชทานแด่ พระมหาเถระของคณะสงฆ์ไทยในบวรพระพุทธศาสนา เพียงหนึ่งเท่านั้น เพื่อสถาปนาให้ดำรงตำแหน่ง สกลมหาสังฆปริณายก บัญชาการคณะสงฆ์ให้สุขสงบ งอกงามไพบูลย์คู่ชาติคู่แผ่นดินสืบไป สมเด็จพระสังฆราชจึงเป็นตำแหน่งสูงสุดของ สังฆมณฑล ที่เกื้อกูลพระภิกษุสงฆ์น้อยใหญ่ในเมทนีดล ให้ปรองดองสมัครสมานสามัคคี ช่วยกันแผ่พระพุทธ รัตนานุภาพ พระธรรมรัตนานุภาพ และพระสังฆรัตนา นุภาพไปสู่จิตใจแห่งตนและหมู่มหาชนชาวโลก ให้ ดื่มในอมฤตรสคือ ธรรมรสอันจรรโลงใจให้เบิกบาน นำทางสู่วิมุตติ เดินทางไปสู่สุขอันเกษมคือ แดน พระนิพพานอันรุ่งเรืองสงบระงับ โดยไม่ระย่อแม้ว่า หนทางนี้จะยาวไกล นานแสนนานลำบากเหลือแสน คงจำทนสู้ไปให้ถึงหลักชัยเท่านั้น ตัดวัฏสงสารอันยาว นานให้สิ้นลง ณ บัดนี้ แผ่นดินกรุงรัตนโกสินทร์อันอำไพ เมื่อพุทธศักราช ๒๓๑๐ ประวัติศาสตร์ขานว่า กรุงศรีอยุธยาแตกดับลง พม่าตีกรุงศรีอยุธยาทำลาย ทรัพย์สินเผาบ้านเมืองจนพินาศ ประชาชนและพระ ภิกษุสงฆ์ถูกพม่ากวาดต้อนไปเป็นเชลยจำนวนมาก วัดวาอารามถูกทำลายย่อยยับอับปาง เมืองทั้งเมือง เข้าสู่ความเทวษให้สุดอาลัยว่า “กรุงศรีอยุธยาล่มแล้ว ฤาไฉน ๗๒ กัลยาณมิตร พระเจ้าตากสินมหาราชย้ายราชธานีมา ตั้ง ณ เมืองธนบุรี ทรงอาราธนาพระสงฆ์ผู้รู้ธรรม รวบรวมคัมภีร์พระธรรมวินัยที่กระจัดกระจายเข้าเป็น หมวดหมู่ ฟื้นฟูพระพุทธศาสนา ทรงตั้งพระสงฆ์ ผู้ดำรงธรรม และวินัยนั้น ๆ เป็นพระราชาคณะช่วยทำนุ บำรุงพระพุทธศาสนา ทรงรวบรวมพระไตรปิฎกจาก หัวเมืองมาคัดเลือกจัดเป็นฉบับหลวง แต่ยังไม่ทัน เรียบร้อยบริบูรณ์ก็สิ้นรัชกาลเสียก่อน พุทธศักราช ๒๓๒๕ พระบาทสมเด็จ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เสด็จขึ้นครอง ราชย์ ทรงสร้างกรุงเทพมหานครอมรรัตนโกสินทร์ ขึ้นเป็นเมืองหลวงใหญ่ ศึกสงครามยังไม่สิ้น แต่ทรง ฟูมฟักทำนุบำรุงพระพุทธศาสนาให้รุ่งเรืองหวังให้ดีดัง เดิม จึงทรงสร้างและปฏิสังขรณ์วัดขึ้นอีกหลายวัด พระราชาคณะที่มีความมั่นคงในพระธรรมวินัย ควร แก่การยกย่อง ก็โปรดสถาปนาให้มีสมณศักดิ์ ทรงแต่งตั้งให้เป็นพระราชาคณะผู้ใหญ่ปกครองสืบมา ส่วนที่สำคัญยอดเยี่ยมคือ การโปรดให้รวบรวม พระไตรปิฎกที่วิปลาสคลาดเคลื่อน นำมาให้มี การตรวจชำระแก้ไข โดยทรงอาราธนาสมเด็จ พระสังฆราชพร้อมทั้งพระราชาคณะฐานานุกรม เปรียญทั้งหลาย ให้สังคายนาพระไตรปิฎกให้ สมบูรณ์ นับเป็นครั้งแรกในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ที่มาแห่งตำแหน่งอิสริยยศของ สงฆ์ ศิลาจารึกพ่อขุนรามคำแหงมหาราช จารึก ประวัติศาสตร์กรุงสุโขทัยว่า “กรุงสุโขทัยมีสังฆราช และครู” เหตุที่การปกครองสมัยนั้นมีลักษณะ คล้ายนครรัฐคือ แต่ละเมืองมีอำนาจอิสระพอสมควร ทุกเมืองใหญ่จึงมีพระสังฆราชของตนเองตามหัวเมือง ส่วนปู่ครูนั้นตรงกับคำเรียก “พระครู” ในปัจจุบัน เป็นตำแหน่งรองไปจากพระสังฆราช ถึงสมัยกรุงศรี อยุธยาได้เพิ่มตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราช เป็นสกล มหาสังฆปริณายกมีอำนาจว่ากล่าวออกไปถึงหัวเมือง โดยมีสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ เจ้าคณะ ใหญ่ฝ่ายคามวาสีเป็นพระสังฆราชขวา สมเด็จพระวันรัต เจ้าคณะใหญ่ฝ่าย อรัญวาสี เป็นพระสังฆราชซ้าย องค์ใดมี พรรษาอายุกาลมากกว่าก็ได้เป็นสมเด็จพระสังฆราช มีนาคม ๒๕๓๒ Kalyanamitra.org