ประวัติสมเด็จพระอริยวงศาสังฆราช : หน้า 75/124

พระรูปหมู่ ฉายครั้งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงผนวช ณ พระพุทธรัตนสถานมนทิราราม ในพระบรมมหาราชวัง จนถึงปลายสมัยกรุงศรีอยุธยา พระอริยมุนีได้ไปสืบอายุ พระพุทธศาสนาที่ลังกาทวีป มีความดีความชอบมาก เมื่อกลับมาได้รับสมณศักดิ์สูงขึ้นตามลำดับจนเป็น สมเด็จพระสังฆราช พระเจ้าเอกทัศน์มีพระราชดำริจะ ให้คงราชทินนาม อริยมุนี ซึ่งมีชื่อเสียงยิ่งในลังกาทวีป ไว้ จึงทรงตั้งราชทินนามสมเด็จพระสังฆราช เป็น “สมเด็จพระอริยวงศาสังฆราชาธิบดี” ต่อมา ได้รับการแก้ไขเป็น “สมเด็จพระอริยวงศญาณ” ในสมัยกรุงธนบุรี และพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้า เจ้าอยู่หัวทรงมาปรับปรุงเป็น “สมเด็จพระอริย วงศาคตญาณ” จนได้ใช้สืบต่อมาจนทุกวันนี้ พระฐานะแห่งสมเด็จพระสังฆ ราช ตามพระราชบัญญัติคณะสงฆ์ พุทธศักราช ๒๕๐๕ ได้มีบทบัญญัติที่กล่าวถึงตำแหน่งสมเด็จ ทรงพระมหากรุณาโปรดให้ออก สมเด็จพระสังฆราชมีพระนามอยู่ ๒ อย่างคือ ถ้าเป็นเชื้อพระวงศ์และโปรดพระราชทานสถาปนา เป็นสมเด็จพระสังฆราช จะมีสมณนามว่า “สมเด็จ พระสังฆราชเจ้า” และมีพระนามเฉพาะ อาทิ เช่น สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระ ปรมานุชิตชิโนรส (วัดพระเชตุพนวิมล มังคลาราม) สมเด็จพระสังฆราชเจ้า กรมหลวงวชิรญาณวงศ์ (วัดบวรนิเวศ วิหาร) เป็นต้น สามัญ ส่วนสมเด็จพระสังฆราชที่สถาปนาขึ้นจากชั้น จะมีพระนามเหมือนกันทุกพระองค์ว่า “สมเด็จพระอริยวงศญาณ” ซึ่งต่อมาทรง พระราชทานว่า “สมเด็จพระอริยวงศาคต ญาณ” และโปรดพระราชทานให้ใช้ราชาศัพท์ กับสมเด็จพระสังฆราชที่สถาปนาขึ้นนี้เทียบเท่า พระองค์เจ้า ในยุคกรุงรัตนโกสินทร์จากอดีตสู่ปัจจุบัน (มีนาคม ๒๕๓๒) พุทธอาณาจักรแห่งการคณะสงฆ์ ไทยมีพระมหาเถระผู้ได้รับการสถาปนาเป็นสมเด็จ พระสังฆราช และสมเด็จพระสังฆราชเจ้า ๑๘ พระองค์ โดยมีสมเด็จพระสังฆราชเจ้า ๕ พระองค์ และสมเด็จพระสังฆราช ๑๓ พระองค์ดังต่อไปนี้ รวมถึง พระสังฆราชคือ พระมหากษัตริย์ทรงสถาปนา สมเด็จพระสังฆราช โดยสมเด็จพระสังฆราชทรงดำรง ตำแหน่งสกลมหาสังฆปริณายก ทรงบัญชาการ คณะสงฆ์ ทรงตราพระบัญชาสมเด็จพระสังฆราช โดย ไม่ขัดหรือแย้งกับกฎหมายไม่ขัดแย้งกับพระธรรมวินัย และกฎเถรสมาคม โดยทรงดำรงตำแหน่งประธาน กรรมการมหาเถรสมาคม บัญชาการงานของคณะสงฆ์ ดังกล่าว สมเด็จพระสังฆราชพ้นจากตำแหน่งเมื่อ สิ้นพระชนม์ พ้นจากความเป็นพระภิกษุ ลาออกหรือ มีนาคม ๒๕๓๒ วัดสระเกศ (ภูเขาทอง) กัลยาณมิตร ๗๓ Kalyanamitra.org