การแสดงปัญญา : หน้า 31/130

- บัดนี้อาตมภาพจักได้ แสดงในทางปัญญา ใน วันมาฆบูชา ทางปัญญา เป็นขั้นปลาย ของศีล สมาธิ แต่ในวิสุทธิมรรค ใน อัฏฐิงคิกมรรค ได้แสดงปัญญาไว้ เบื้องต้น สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปโป แสดงศีลไว้ในท่ามกลาง สัมมาวาจา สัมมากัมมันโต สัมมาอาชีโว แสดง สมาธิไว้ในเบื้องท้าย สัมมาวายาโม สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ก็ย่อลง ศีล อยู่เบื้องกลาง สมาธิอยู่เบื้องปลาย ปัญญาอยู่เบื้องต้น แต่ในลำดับของ เทศนาอื่น พระองค์ตรัสเทศนา ทรงแสดงศีลเป็นเบื้องต้น สมาธิ เป็นท่ามกลาง ปัญญาเป็นเบื้องปลาย ที่พระองค์ตรัสเทศนา เป็นปฐม เทศนาธรรมจักกัปปวัตตนสูตรในครั้ง นั้น ทรงเทศนาโปรดปัญจวัคคีย์ 66 แต่ว่าแปลกประหลาด อัศจรรย์เหลือเกิน เมื่อ ถึงพระอริยบุคคลแล้ว เป็นธรรมกายแล้ว ถ้ามารไม่ขวางนะ ความ เห็นของดาไปแค่ไหน ยายเบื้องต่ำ ปรินิพพานแล้ว พระมหากัสสป กระท่าปฐมสังคายนา ก็เลยประชุม สงฆ์ทั้ง ๕๐๐ พร้อมกัน พระมหา อริยกัสสปได้แสดงในที่ประชุม พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสแล้วโดยปริ เบื้องต่ำ กฤญจ อุปริเมน ปริ ยาเยน ปญฺญา สมุมทุกขาตา ภคว ปัญญาที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ตรัสแล้วโดยปริยายสูงเป็นไฉนเล่า อิธ ภิกขุ ผู้ศึกษาในธรรมวินัยของ พระตถาคตเจ้านี้ อิท ทุกฺขนฺติ ยถาภูติ ปชานาติ รู้ความตามเป็น จริงว่าสิ่งนี้เป็นทุกข์ อยู่ ทุกขสม ทโยติ ยถาภูติ ปชานาติ รู้ความ ตามเป็นจริงว่าสิ่งนี้เป็นเหตุให้เกิด ความรู้ของทางปัญญา จริงว่าสิ่งนี้เป็นข้อปฏิบัติให้ถึงความ ทุกข์ อย่ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาติ ยถาภูต ปชานาติ รู้ความตามเป็น ก็ไปแค่นั่น ความจําก็ไปแค่นั่น ความคิดก็ไปแค่นั้น ดับทุกข์ เอวํ โข อุปริเมน ปริยาเยน ปัญญา สมุมทุกขาตา ภควตา อย่างนี้แลปัญญาที่พระผู้มีพระภาค เจ้าตรัสแล้วโดย ปริยายเบื้องสูงนี้ ทั้งห้า ซึ่งยังไม่คล่องแคล่วในทาง ปัญญา พระศาสดาทรงเห็นเหตุนั้น เป็นผู้รู้แล้วเห็นแล้ว จึงได้ทรงแสดง ทางปัญญาแก่พระปัญจวัคคีย์ทั้งห้า ทีเดียว เมื่อแสดงทางปัญญา แก่พระปัญจวัคคีย์ทั้งห้าแล้ว ก็ กลับมาแสดงศีลโดยปริยายท่ามกลาง สมาธิเป็นเบื้องปลายไป ครั้นจะไม่ มาแสดงเรื่อง ศีล สมาธิ ก็จะแตก แยกกันไป หาเข้าเป็นแนวเดียว รอยเดียวกันไม่ เพราะพุทธศาสนามีศีลเป็น เบื้องต้น มีสมาธิเป็นท่ามกลาง มี ปัญญาเป็นเบื้องปลาย แม้พระอรหัต ทั้งหลาย เมื่อพระองค์เสด็จดับขันธ เนื้อความของพระบาลีคลี่ความเป็น สยามภาษาได้ความเท่านี้ ต่อแต่นี้จะได้อรรถาธิบาย ขยายความในปัญญาโดยปริยาย เบื้องต่ำ และปัญญาโดยปริยาย เบื้องสูงเป็นลำดับไป ปัญญาโดยปริยายเบื้องต่ำ สมเด็จพระผู้มีพระภาคทรงแนะนำ เป็นปุจฉาวิสัชนาว่า อริยสาวกใน ธรรมวินัยของพระตถาคตเจ้านี้ ยก อริยสาวกขึ้นเป็นตำรับตำรา ก็เพราะ ๑๒ กัลยาณมิตร มีนาคม ๒๕๓๖