ความเฉลียวฉลาดในมิลินทปัญหา : หน้า 70/113

เทพเจ้าอพอลโล เป็นประติมากรรมต้นแบบของศิลปคันธาระ และประติมากรรมยุคคลาสสิกของอินเดีย วิสุทธิมรรคของพระพุทธโฆษาจารย์ แต่มิลินทปัญหานี้ ก็แต่งขึ้นก่อนกาลเวลาที่พระพุทธโฆษาจารย์ ผู้ไปทำ สังคายนาพระไตรปิฎกที่ลังกาทวีป อย่างน้อยก็เกือบ ๕๐๐ ปี มิลินทปัญหายังส่อแววแห่งความเฉลียวฉลาด ในการวินิจฉัยปัญหาธรรมยิ่งนัก ประกอบกับคำถามที่ แสดงขึ้นและคำตอบที่ถูกเป็นธรรมะนั้นยังมีอุปมาอุป ไมย ทำให้ภาพคำตอบดูกระจ่างชัดขึ้น ไม่เป็นปัญหา ของผู้ต้องการทำความเข้าใจธรรมะ ความชัดเจนในการอธิบายความนี้ ปรากฏอยู่ใน มิลินทปัญหา อาทิในสติอภิชานนปัญหาและสติอาการ ปัญหา ซึ่งอยู่ในคำถามที่ ๑๑ วรรคที่ 5 และปัญหาที่ ๑ ของวรรคที่ ๒ ได้แสดงออกถึงปรีชาญาณอันสูงส่ง พระยามิลินท์ตรัสถามพระนาคเสนว่า สตินั้นเกิดขึ้นเอง หรือเกิดขึ้นเมื่อมีคนเตือน พระนาคเสนได้ทูลตอบไปว่า “เกิดขึ้นได้สองทาง พระยามิลินท์แย้งว่า พระองค์เห็นว่าเกิดขึ้นได้เอง โดยไม่ต้องมีคนเตือน - พระนาคเสนจึงแสดงเหตุผลว่า “ถ้าเป็นอย่าง พระองค์ตรัสแล้ว คนก็ต้องไม่มีครูบาอาจารย์คอยว่า กล่าวตักเตือน แต่นี่เพราะไม่เป็นเช่นนั้น จึงต้องมีครู อาจารย์คอยให้สติเมื่อเราพลั้งเผลอ” พระยามิลินท์ตรัสถามให้พระนาคเสนวินิจฉัยอีกว่า สติความระลึกหรือความจำนั้นเกิดแต่อาการอย่างไร ในข้อวินิจฉัยนี้ พระนาคเสนได้อธิบายว่า สติเกิดจากอาการ ๑๙ อย่าง ๑.เกิดแต่ความรู้ยิ่ง ดังผู้รู้ประวัติการณ์ที่ล่วง ๆ มาแล้ว ความรู้นั้นย่อมเป็นแนวทางให้ระลึกถึงเหตุการณ์ แต่หลังได้ ๒.เกิดแต่การที่ได้กระทำเครื่องหมายไว้ ๓.เกิดแต่การได้ขยับฐานะสูงขึ้น ซึ่งเป็นเหตุให้นึก ให้จำกิจการที่ตนได้กระทำมาแต่หลัง ๔.เกิดแต่การได้รับความสุข ซึ่งชวนให้สืบสาวเอา กิจการที่ล่วงมาแล้วมานึกคิดเพื่อไต่สวนหาเหตุ ๕.เกิดแต่การได้รับความทุกข์ ซึ่งชวนให้หวนนึก ถึงเหตุแห่งทุกข์นั้น ๆ 5.เกิดแต่การได้รู้ได้เห็นสิ่งที่คล้ายกัน ซึ่งเป็น การเตือนให้จำอีกสิ่งหนึ่งได้ ๓. เกิดแต่การรู้เห็นสิ่งที่ตรงกันข้าม เช่นเห็นสีขาว ทำให้นึกถึงสีดำ ๔.เกิดแต่การได้รับคำตักเตือน ๔.เกิดแต่รู้เห็นตำหนิหรือลักษณะทรวดทรง ๑๐.เกิดจากการนึกขึ้นได้โดยลำพัง ๑๑.เกิดแต่การพินิจพิเคราะห์ ๑๒. เกิดจากการนับจำนวนไว้ ๑๓. เกิดแต่การทรงจำไว้ตามธรรมดา ๑๔.เกิดแต่การอบรม เช่น ผู้กระทำใจได้แน่วแน่ ในเมื่อทำกิจการสามารถรวบรวมกำลังมาคิดถึงเฉพาะ กิจการอย่างนั้น แม้ว่ากิจการอย่างนั้นจะผ่านหูผ่านตา มาแล้ว แต่มานึกคิดขึ้นได้ภายหลังก็ยังจำระลึกได้ ๑๕.เกิดจากการได้จดได้เขียนไว้ ๑๖.เกิดแต่การเก็บรักษาไว้ ๑๗.เกิดจากการได้พบได้เห็น นอกจากนี้แล้ว ยังถือคัมภีร์มิลินทปัญหานี้ ว่า เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่เหมาะสมแก่การค้นคว้า หาหลักฐานเกี่ยวกับพุทธศาสนาได้อีกเป็นอันมาก ๖๘ กัลยาณมิตร พฤษภาคม ๒๕๓๕