การปกครองโดยธรรม : หน้า 92/128

“เมื่อเราครองราชสมบัติใดยกรม ไม่มีใครมาใช้ นิจนัยคดี ไม่มียูใดมาร้องทุกข์ สถานที่พิจารณาคดีก็ถูกทอดทิ้ง ปัดแฑควรจะตรวจสอยโทษของตัวเทเองดู ถ้าเรากระทำ อะไรที่นิด เราจะเลิกประทฤดีอย่างนั้นเสีย จะประทฤดีปฏิบัติแต่สิ่งที่ เป้นคุณประโยชน์เท่านั้น” - นอดีตกาล ครั้งพระเจ้าพรหมหัตเสวย ทั้ง บัดนี้เราควรจะตรวจสอบโทษของตัวเราเองดู ราชสมบัติอยู่ในกรุงพาราณสี พระโพธิสัตว์ทรง ถ้าเรากระทำ อะไรที่ผิด เราจะเลิกประพฤติอย่าง กำเนิดในพระครรภ์พระมเหสีของพระเจ้าพรหมหัต นั้นเสีย จะประพฤติปฏิบัติแต่สิ่งที่เป็นคุณ วันประสูติ พระชนกชนนีได้ทรงตั้งพระนามของ ประโยชน์เท่านั้น" พระโพธิสัตว์ว่า พรหมหัตกุมาร ตั้งแต่นั้นมา พระโพธิสัตว์ก็ทรงสํารวจดูว่า พรหมหัตกุมารทรงพระเจริญวัยขึ้นตาม ข้าราชบริพารภายในมีใครบ้างที่จะพูดถึงความไม่ ลำดับ พอพระชนม์ได้ ๑๖ ชันษา ได้เสด็จไปทรง ดีงามของพระองค์ ปรากฏว่ามีแต่คำ สรรเสริญ ศึกษาที่เมืองตักกสิลา จนสำเร็จศิลปศาสตร์ทุก คุณของพระองค์เท่านั้น พระองค์ก็ทรงดำริว่า แขนง เมื่อพระบรมราชชนกเสด็จสวรรคตจึงทรง พวกข้าราชบริพารภายในอาจจะไม่กล้าพูดความ ครองราชสมบัติแทน ทรงปกครองบ้านเมืองตาม จริง กลัวจะถูกท่า โทษ จึงพูดแต่สิ่งที่ดีๆ พระ ทำนองคลองธรรม ทรงวินิจฉัยคดีโดยเอาความ องค์จึงทรงไปสอบข้าราชบริพารภายนอก ก็ไม่มี ความผิดของพระองค์ ได้รับแต่ค่า สรรเสริญอย่าง เดียว จึงทรงดำริว่า “เราควรจะไปทดสอบขาว ยุติธรรมเป็นที่ตั้ง ไม่มีความลำเอียงเห็นแก่ผู้ใด ใครเห็นความไม่ดีของพระองค์ แล้วพระองค์ก็ ทั้งสิ้น เมื่อพระองค์เสวยราชสมบัติโดยธรรมแล้ว สอบถามชาวเมืองภายในพระนคร และชาวเมือง แม้แต่พวกอำมาตย์ก็พิจารณาตัดสินคดีต่าง ๆ โดย ภายในพระนครทั้งสี่ทิศ ก็ไม่มีใครพูดถึงโทษหรือ ความเป็นธรรมเช่นกัน คดีทั้งหลายได้รับการตัดสิน โดยธรรมแล้ว นานเข้าจึงไม่มีคดีโกงเกิดขึ้น พอ ไม่มีคดีโกงกัน การร้องทุกข์ ณ พระนครหลวง เพื่อพิจารณาคดีก็หมดไป พวกอำมาตย์ผู้ท่า หน้าที่ตัดสินคดี นั่งบนบัลลังก์ทั้งวัน ไม่เห็นมีใคร มาร้องทุกข์หรือมาให้ตัดสินคดี ก็ไม่มีใครมาหา ชนบทดู” แล้วทรงตั้งผู้ เร็จราชการบริหารบ้าน เมืองแทนพระองค์ จากนั้นทรงปลอมพระองค์ไม่ ให้ใครว่า ได้ เสด็จออกจากพระนครไปเพียงลำพัง กับนายสารถี พระองค์พยายามสอบถามชาว งาน สถานที่ที่ใช้พิจารณาคดีก็ถูกทอดทิ้งให้ว่าง ชนบทเสด็จจนถึงภูมิประเทศที่เป็นเขตชายแดน เปล่า ก็ไม่มีใครเลยที่พูดว่าพระองค์ไม่ดีมีแด่ สรรเสริญ พระโพธิสัตว์จึงทรงดำริว่า “เมื่อเราครอง ถึงพระคุณของพระองค์ เมื่อเสด็จไปจนทั่วพระ ราชสมบัติโดยธรรม ไม่มีใครมาให้วินิจฉัยคดี ไม่ ราชอาณาจักรแล้ว จึงเสด็จพระราชดำเนินกลับ มีผู้ใดมาร้องทุกข์ สถาน ท่านที่พิจารณาคดีก็ถูกทอด พระนครตามทางจากเขตชายแดน กัลยาณมิตร /กัป่า STO / มธุนายน ๒๕๓๙