วารสารกัลยาณมิตร ปี 2533 ฉบับที่ 10 : หน้า 10/124

เรา จะหาสตรีใดในโลกนี้ได้เหมือนอย่าง ของครอบครัวเพียงใด ก็ยังดำรงพระชนม์ชีพ ทรงยอมรับในความไม่เที่ยงแท้ของชีวิต ทรงเป็น ที่พึ่งที่อบอุ่นของพระราชโอรสพระธิดาทั้ง ๓ พระองค์ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราช- อย่างผู้ที่มีสติปัญญา ทรงมีความเฉลียวฉลาดและ ชนนี หรือ "สมเด็จย่า” ของปวงชน ชาวไทยนั้น... หาไม่ได้อีกแล้ว ทั้ง ๆ ที่ทรงเป็นพระราชมารดาของพระมหากษัตริย์ แม้จะต้องทรงเลี้ยงดูพระราชโอรสพระธิดาแต่เพียง ๆ ถึง ๒ พระองค์ และมีพระชนมายุสูงถึง ๙๐ พรรษา แต่ก็ยังทรงงานอย่างสม่ำเสมอ เพื่อ ประโยชน์สุขของประชาชนทั้งแผ่นดิน ยังเสด็จ ลำพังพระองค์เดียว สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวีพระ พันวัสสาอัยยิกาเจ้า ก็ทรงเป็นห่วงชีวิตอนาคต ไปทุกแห่งหน เพื่อทรงเยี่ยมเยียนสอดส่องดูแล ของพระสุณิสาและพระราชนัดดามาก เมื่อสมเด็จ ทุกข์สุขของราษฎร ไม่ว่าสถานที่แห่งนั้นจะ พระศรีนครินทร์ฯ เสด็จขึ้นเฝ้าพร้อมด้วยพระราช ทุรกันดารสักเพียงไหน อันตรายเพียงใด อยู่กลาง โอรสองค์เล็ก ทรงขอสัญญาจากสมเด็จพระศรี ขุนเขาป่าลึกหรือตามหมู่เกาะกลางทะเลน้อยใหญ่ นครินทร์ฯ ว่าจะไม่ทรงเปลี่ยนแปลงทางเดินของ มีหรือจะไกลเกินกว่าเอื้อมพระหัตถ์แห่งความ ชีวิต และสมเด็จพระพันวัสสาก็ทรงสัญญาว่าจะ กรุณาของ "สมเด็จย่า” มีหรือจะไกลเกินกว่า ไม่ทรงเข้าไปก้าวก่ายการอภิบาลพระราชนัดดาทั้ง เส้นทางพระดำเนินของพระองค์ ตราบใดความ สามพระองค์ สมเด็จพระบรมราชชนนีทรง ทุกข์ยาก ยังไม่หมดสิ้นไปจากแผ่นดินไทย พระกันแสงพร้อมกับกราบบังคมทูลว่า... พระองค์ ตราบนั้นยังมีเส้นทางพระดำเนิน... หนี้พระคุณของสมเด็จพระศรีนครินทราบรม ไม่ทรงทราบว่าได้ทรงมีเวรมีกรรมไว้ที่ใดบ้าง เมื่อ ได้ทรงฟังดังนั้น สมเด็จพระพันวัสสาฯ ทรงสบาย จะไม่ทรงเปลี่ยนวิถีชีวิต พระองค์ตรัสกับพระเจ้า ราชชนนีนั้น ประชาชนชาวไทยไม่มีวันทดแทนได้ พระราชหฤทัย ทรงแน่พระราชหฤทัยว่าพระสุณิสา หมดสิ้น แม้จะทดแทนด้วยชีวิตก็ตาม นับแต่ ครั้งยังทรงอยู่ในฐานะของพระราชชนนีศรีสังวาลย์ บรมวงศ์เธอพระองค์เจ้าเยาวภาพงศ์สนิท " พระ ครั้งนั้น... ถ้าเพียงแต่สมเด็จพระบรมราชชนนีไม่ ราชธิดาเลี้ยงว่า "ไอ้ทอดพระเนตรแม่หม้าย ทรงเห็นแก่ประเทศชาติ ไม่ทรงยินยอมให้พระปิย มานักต่อนักแล้ว เมื่อเป็นหม้ายใหม่ ๆ ก็ร้องไห้ ราชโอรส ซึ่งยังทรงพระเยาว์นัก เสด็จขึ้นครอง คร่ำครวญ จงรักภักดี แต่พอไม่กี่วันก็มีใหม่..." ราชย์ท่ามกลางสภาวะเหตุการณ์ผันผวนของบ้าน รับสั่งกับพระราชธิดาเลี้ยงว่า "สังวาลย์เป็นคน เมือง ป่านฉะนี้เราคงไม่มีพระมหากษัตริย์ผู้ทรง ฉลาด แม้กำลังตกอยู่ในความทุกข์ การจะตอบก็ พระคุณอันประเสริฐถึง ๒ พระองค์ เมื่อสมเด็จพระมหิตลาธิเบศ อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก สิ้นพระชนม์ สมเด็จพระบรม ราชชนนีมีพระชนมายุเพียง ๒๙ พรรษาเท่านั้น พระราชโอรสพระธิดาทั้ง ๓ พระองค์ ยังทรง พระเยาว์นัก พระราชโอรสองค์เล็กเพิ่งมีพระชน มายุเพียง ๑ พรรษาเศษ ทรงไร้เดียงสาเกินกว่า จะทรงรับรู้ในการสูญเสียพระราชบิดา แม้สมเด็จ พระศรีนครินทราบรมราชชนนีจะทรงทุกข์โทมนัส จากการสูญเสียพระสวามี 5 กั ล ย า ณ มิตร ผู้ทรงเป็นหลักชัย ยังมีสติไตร่ตรองก่อนตอบ หาได้ยากในผู้หญิง ทั่วไป ฉันจึงแน่ใจ..." (ความบางตอนจาก หนังสือเรื่อง สมเด็จพระศรีสวรินทิรา เขียนโดย สมภพ จันทรประภา) สมเด็จพระบรมราชชนนีทรงใช้ชีวิตอย่าง เรียบง่าย สงบสุขอยู่กับครอบครัวเล็ก ๆ ของ พระองค์ได้ไม่นาน ความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ก็ ได้มาสู่ครอบครัวแห่งราชสกุล "มหิดล" เมื่อ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสละราช สมบัติ รัฐบาลได้กราบบังคมทูลเชิญพระวรวงศ์