ลักษณะของเจดีย์ : หน้า 50/112

ค รั้งที่แล้ว...ได้กล่าวถึงลักษณะ ใหญ่ ๆ ของเจดีย์ว่าแยกการเน้น ออกไปเป็นสองประเภทคือ เน้นทาง แนวราบ เรียกว่า The Plan กับเน้นทางแนวดิ่ง เรียกว่า The Pile ครั้งนี้ จะมาอธิบายเพิ่มเติมว่า จะดูอย่างไรถึงจะพอแน่ใจว่า เจดีย์ที่พบเห็นนั้น เป็นประเภทใดกันแน่ เจดีย์ที่เน้นทางแนวราบนั้น ไม่ว่าจะสูง เสียดฟ้าสักปานใด ก็มักจะมีตัวฐานกว้าง และ อ้วนใหญ่เสมอ ซ้ำยังมีการบรรจุของสำคัญ เช่นพระบรมสารีริกธาตุ พระธาตุ พระพิมพ์หรือ พระผงไว้ตรงกลางของส่วนกว้างนั้น หรือหาก จะนำไปไว้ในที่ ๆ เป็นส่วนสูงของเจดีย์ก็จะไม่ ไปไว้ตรงที่เป็นยอดสุด ผิดกับเจดีย์ที่เน้นทาง ความสูง ตัวเจดีย์ไม่ว่าสูงมาก หรือสูงน้อย ก็มัก จะเป็นทรงชลูด ค่อนข้างเรียว คือเน้นความสูง มากกว่าความกว้างนั่นเอง และถ้าหากว่าจะ บรรจุของสำคัญ ก็จะไปบรรจุได้ตรงจุดสูงสุด เพราะถือว่าเป็นจุดที่สำคัญที่สุดของเจดีย์องค์นั้น เจดีย์ที่เน้นทางแนวราบนั้น เน้นอย่างไร กล่าวคือ เน้นการแบ่งวงชั้นของฐานเข้าไป เรื่อย ๆ เป็นชั้น ๆ ไป ไม่ว่าเส้นรอบรูปจะเป็น วงกลม หรือสี่เหลี่ยมก็ตาม การแบ่งนั้น ถือ วงนอก หรือชั้นนอกเป็นภาวะ หรือภพภูมิที่ต่ำ ที่สุด และขยับสูงขึ้นไปเรื่อย ๆ ตามวง หรือ เส้นรอบรูปที่ซ้อนเรียงเข้าไปข้างใน และจุดศูนย์ กลางจะเป็นจุดที่เป็นภาพที่สูงสุด หรือเป็นบริเวณ ที่สำคัญที่สุด สุดแท้แต่ว่าเจดีย์นั้นจะเลือกสร้าง เพื่อแสดง หรือนำเสนอถึงสิ่งใด เช่นเรื่องของ ภพภูมินรกสวรรค์ เรื่องของเขาพระสุเมรุ หรือ แทนความสำคัญของพระสูตรต่าง ๆ จากง่ายไป หายากดังนี้เป็นต้น เจดีย์ที่เน้นทางความสูงนั้น เน้นอะไร เน้นหรือให้ความสำคัญเช่นเดียวกับ เจดีย์ทางแนวราบ เพียงแต่ยกความสำคัญให้สูง ซ้อนกันขึ้นไป แทนการเรียงกันเป็นชั้นเข้าสู่ ศูนย์กลาง เช่นถ้าเป็นเรื่องของภพภูมิ ชั้นล่าง สุดก็จะเป็นภพของมนุษย์ หรือนรก ขึ้นอยู่กับว่า ผู้สร้างมีจุดประสงค์จะบอกอะไร และภพที่ซ้อน สูงขึ้นไปจะแทนภาพที่ละเอียดขึ้น เช่นจาตุมหาราชิกา และดาวดึงส์ จนกระทั่งถึงพระนิพพาน อย่างนี้ เป็นต้น แต่สิ่งที่ควรสังเกตคือ ไม่ว่าเจดีย์นั้นจะ เน้นความสำคัญทางราบ หรือทางสูงก็ตาม ทั้ง สองประเภทจะให้ความสำคัญที่สุดกับจุดศูนย์กลาง เสมอ ถ้าเป็นแนวราบจุดศูนย์กลางคือนิพพาน หรือจุดของพลังที่ยิ่งใหญ่ที่ไม่เปลี่ยนแปลง (Unity) โดยถือว่าทุกภพทุกภูมิมีจุดศูนย์กลางเดียวกัน หรือ ร่วมกัน โดยวางซ้อน ๆ กันอยู่ ในขณะที่เจดีย์ ทางสูง แยกจุดศูนย์กลางออกไปในแต่ละชั้น ๆ แต่ทว่าจุดศูนย์กลางของแต่ละชั้นก็จะต้องอยู่บน แกน (Axis) ตั้งฉากอันเดียวกันเสมอ เพียง แต่ไต่สูงขึ้นไปเรื่อย ๆ บนเส้นทางที่เชื่อมศูนย์ กลาง ทุกกลางไว้ด้วยกัน จะเห็นได้ว่า จุดศูนย์กลาง หรือ Cen ter เป็นสิ่งที่เจดีย์ทุกรูปแบบให้ความสำคัญเป็น ที่สุด ทั้งยังแยกจำแนกความหมายของศูนย์กลาง ออกไปอย่างแยบยล น่าศึกษาอีกด้วย เช่น จุด ศูนย์กลางที่ใช้ดวงตะวันเป็นหลัก ผู้ชำนาญการ เรียกจุดนี้ว่า The Seventh Ray หรือ จุดรังสีที่ เจ็ด โดยถือดวงตะวันเมื่อเที่ยงตรง อยู่กลาง ฟ้าเป็นเกณฑ์ ดังภาพข้างล่างนี้ 15 ก ล ย า ณ ม ต ร Kalyanamitra.org