ที่สุดแห่งธรรมถึงได้ด้วยความเคารพ ๒ : หน้า 13/152

คำว่า “ธรรม” คืออะไร คำว่า ธรรม เป็นคำที่มีมาก่อนการเกิดขึ้นของพระพุทธศาสนา กล่าวคือ เป็นคำที่มีมานับแต่ยุคพระเวท ปรากฏในคัมภีร์ที่เก่าแก่ที่สุดในโลกอย่างคัมภีร์อิรัคเวท เมื่อรวบ 3,500 ปีที่แล้ว และเป็นคำที่มีความหมายหลากหลายคำหนึ่งในสังคมอินเดียโบราณ อาทิ กฎธรรมชาติ (natural law) หลักจริยธรรม (moral order) หน้าที่ในสังคม (social duty) ศาสนา (religion) เป็นต้น เมื่อพระพุทธศาสนาบังเกิดขึ้น พระพุทธองค์ได้ทรงนำคำว่า ธรรม นี้มาใช้ในพระพุทธศาสนาในความหมายที่หลากหลายเช่นเดียวกัน แต่พระพุทธองค์ทรงอธิบายถึงคำว่า ธรรม ในความหมายลู่ลึกในนัยต่าง ๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ทรงหมายเอา โลกุตตรธรรม ซึ่งหมายถึง ๑. ธรรมชาตินิครินบริสุทธิ์ที่ทำให้ปฏุชชนคนธรรมดา ก้าวสู่ความเป็นพระอริยบุคคลผู้พ้นทุกข์ไปตามลำดับ ๒. เป็นสิ่งที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ทุก ๆ พระองค์ นันตั้งแต่ในอดีตทรงค้นพบ ศึกษาความหมายเพิ่มเติมของคำว่า “ธรรม” (dhamma) ในแง่มุมต่าง ๆ ได้ใน T. W. Rhys Davids and William Stede. The Pali Text Society's Pali-English Dictionary. (London: Pali Text Society. ๑๙๒๐-๑๙๒๔) หน้า ๒๐๙-๒๑๐ และ Franklin Edgerton. Buddhist Hybrid Sanskrit Grammar and Dictionary Vol. II: Dictionary. (New Haven: Yale University Press. ๑๙๓๓) หน้า ๒๒๖-๒๒๗ www.dattajeewo.com