การจำแนกจิตและการเข้าใจธรรม : หน้า 15/113

ให้มั่น คือ อกุศลจิต ๑๒ ดวง อเหตุ กจิต ๑๘ ดวง ๑๒ กับ ๑๒ รวม กันเป็น ๓๐ กามาวจร ๒๔ รวมกัน เข้าเป็น ๕๔ ดวง รูปาวจรจิต ๑๕ รวมกันเข้าเป็น ๖๙ ดวง อรูปาวจร จิต ๑๒ รวมกันเข้าเป็น ๘๑ ดวง โลกุตตรจิต ๘ ดวง รวมเข้าเป็น ๘๙ ดวง ดังนี้ นี่โดยย่อ ถ้าโดยพิสดาร ต้องแยกโลกุตตรจิตออก ยกฌานขึ้น รับรองจิตทั้ง ๘ ดวงนี้ คงเหลือจิต ๘๑ ดวง จิต ๘๙ ดวงยกเอาโลกุตตรจิต ๔ ดวงออกเสีย ยกฌานทั้ง ๕ ขึ้น เป็นที่ตั้ง จิตเดินในฌานทั้ง ๕ นั้น ฌานละ 6 ดวง คูณกับ ๕ เป็น ๔๐ ดวง จิต ๘๑ ดวงเป็นโลกีย์จิต ยก เอาโลกุตตรจิต ๔๐ ดวงมาบวกกัน เข้า ก็รวมเป็นจิต ๑๒๑ ดวง ก็จิต ๔๑ ดวงนั่นเอง แต่ว่ายกเอาโลกุตตร จิต ๔ ดวงออกเสีย ถ้าว่าเอาโลกุตตร จิตมาเพียง 4 ดวง ก็เป็นจิต ๘๙ ถ้าเข็มโตไป ดวง ถ้าหากว่าโลกุตตรจิต ๔ ดวงนั้น ผ้าจึงจะละเอียดได้ แยกพิสดารออกไปตามฌานทั้ง ๕ ก็เป็น ๑๒๑ ดวง นี่รู้จักแล้วว่าจิตมี เพียงเท่านี้ จะชี้แจงแสดงจิตเป็น ลำดับไป ให้จำไว้เป็นหลักเป็น ด้ายเส้นโตจะเย็บตะเข็บผ้าให้เล็ก ประธาน ต่อไปนี้จะแสดงคัมภีร์ปรมัตถ์ ที่เป็นหลักเป็นประธานให้เข้าเนื้อ เข้าใจทีเดียว เพราะเป็นเนื้อธรรม จริง ที่เราได้ยินได้ฟังได้เข้าเนื้อ เข้าใจแล้วนั้นยังไม่ถึงเนื้อธรรม เมื่อ ถึงจิต เจตสิก รูป นิพพาน เป็น เนื้อหนังของธรรมจริงละ จงตั้งอก ตั้งใจฟัง ยากนัก ไม่ใช่เป็นของง่าย เป็นของละเอียดด้วย ไม่ใช่เป็นของ พอดีพอร้าย ไม่ใช่อยู่กับคนที่มีกิเลส หนาปัญญาหยาบ ต้องมีกิเลสบาง ปัญญาละเอียดทีเดียวจึงจะฟังเข้า เนื้อเข้าใจได้ ถ้าจะเทียบละก็ ต้อง เข็มเล็ก ๆ ด้ายเส้นเล็กๆ เย็บตะเข็บ ลงไปไม่ได้ ฉันใดก็ดี ปรมัตถปิฎกนี้ เป็นของละเอียด ต้องปัญญาละเอียด ไปตามกัน จึงจะฟังเข้าเนื้อเข้าใจ เหตุนั้นจงตั้งใจฟังให้ดี ในอกุศลจิต ๑๒ ดวงนี้นั้น แบ่งออกเป็น ๓ จำพวก โลภมูล ความโลภมี ๔ ดวง โทสมูล ความ โกรธมี ๒ ดวง โมหมูล ความหลงมี ๒ ดวง ๘ กับ ๔ รวมเป็น ๑๒ ดวงนี้ อกุศลจิต อกุศลจิตนี้แหละทั้งสากล โลกภิกษุก็ดี สามเณรก็ดี อุบาสกก็ดี อุบาสิกาก็ดี ที่จะทำความชั่วความร้าย ไม่ดีไม่งามก็เพราะอกุศลจิต ๑๒ ดวง นี้แหละ ไม่ใช่ทำด้วยอย่างอื่นเลย ทำด้วยอกุศลจิต ๑๒ ดวงนี้ทั้งนั้น ทำชั่วน่ะ เราต้องรู้ตัวเสีย ให้เข้าเนื้อ เข้าใจทีเดียว คำที่เรียกว่าจิตน่ะ มันเป็นดวงๆ ที่จะจัดนี้มีถึง ๑๒ ดวง พฤษภาคม ๒๕๓๖ กัลยาณมิตร ๑๓