รายละเอียดการเสด็จประพาสอินเดีย : หน้า 92/128

รูปประกอบบนผนัง ว่าด้วยการเสด็จประพาสอินเดีย ดูจะเป็นรูปลอย ๆ ไม่มีเนื้อหาอันใด เชื่อว่าจิตรกรวาดอย่างง่าย ๆ เพื่อ “พักมือ” จากปีนัง ไปมระแมนหรือเมาะลำเลิง ในเขตพม่า แล้วไปร่างกุ้ง (ไม่มีรายละเอียดทั้งสิ้น เพราะจดเพียงระยะ ทาง) จากร่างกุ้งไปกลักตา หรือกัลกัตตา ในเขตอินเดีย นั่งรถไฟไปเดลี ประทับที่เต็นท์ใหญ่เหมือนค่ายหลวง นั่ง รถไฟไปอาครา ไปลักเนา กอนโปร์ บอมเบย์ (ถ้าดูจาก แผนที่ จะเห็นว่าทรงเดินทางข้ามอินเดียจากฝั่งทะเลตะวัน ออกไปจนถึงฝั่งตะวันตก) ที่บอมเบย์ มีขุนนางอังกฤษและชาวบอมเบย์มารับ เสด็จราว ๒๐๐ คนเศษ จากบอมเบย์ก็ขึ้นรถไฟกลับมาทาง เป็นนาเรส หรือพาราณสี เสด็จลงเรือข้ามแม่น้ำคงคาไป ในหนังสือจดหมายเหตุพระราชกิจรายวันฯ (ที่ผู้เขียน อ้างบ่อยๆ) หน้า ๑๑๓ ผู้จัดทำได้ทำหมายเหตุต่อท้ายไว้ ว่าเมื่อถึงกรุงเทพฯ แล้ว หมอสมิทลงข่าวในหนังสือพิมพ์ ว่ามีการแต่งประทีปทั้งในพระบรมมหาราชวังและที่อื่นเป็น เวลา ๕ วัน ครั้นวันที่ ๑๙ มีนาคม ค.ศ.๑๘๗๒ (พ.ศ.๒๔๑๕) สม เด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) จัด เลี้ยงใหญ่ที่บ้าน ร.๕ ก็เสด็จฯไปประทับในงานด้วย สมเด็จ เจ้าพระยาลุกขึ้นยืนกล่าวคำขอบใจรัฐบาลอังกฤษที่รับเสด็จ และมีการดื่มถวายพระพรแด่สมเด็จพระนางเจ้าวิคตอเรีย และ ร.๕ เป็นอันจบเรื่องเสด็จประพาสพม่าและอินเดีย ผู้ เยี่ยมบ้านรายาในพาราณสี แล้วนั่งรถไฟใช้จักรมากัลกัตตา เขียนไม่เคยไปทั้งพม่า และอินเดีย จึงไม่ทราบว่าจิตรกร ออกจากกัลกัตตามาภูเก็ต และพังงาตามลำดับ แล้วไป วาดบ้านเมืองในภาพให้เหมือนเมืองใดโดยเฉพาะหรือไม่ ไทรบุรีทางบก ไปสงขลาตามถนนที่สร้างใหม่ ประพาส หาดใหญ่ และเกาะยอ แล้วกลับกรุงเทพฯ ๙๐ ตุลาคม ๒๕๓๙ กัลยาณมิตร