การเข้าถึงฌาน : หน้า 67/120

พฤศจิกายน ๒๕๓๐ อุเปกฺขโก อันพระอริยะทั้งหลาย ย่อมกล่าวว่าเข้าถึง ซึ่งตติยฌาน ความเพ่งที่สาม มีสติเฉยเป็นอุเบกขา อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารีติ เสวยสุขอยู่ มีสติอยู่เป็น อุเบกขา มีสติเป็นอุเบกขาอยู่ ชื่อว่าเข้าถึงซึ่งตติยฌาน เป็นความเพ่งที่สาม อย่างนี้แหละ สุขสุส จ ปหานา ทุกขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกขมสุข อุเปกขาสติปาริสุทธิ์ จตุตถ์ ฌาน อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขสุส จ ปหานา ทุกขสฺส จ ปหานา ละสุข ละ ทุกข์เสียได้แล้ว ปุพเพว โสมนสฺสโทมุมนสฺสานํ อตฺถึงฺคมา สงบสุขทุกข์อันมีในก่อนเสีย สงบความ ดีใจเสียใจอันมีในก่อนเสียได้ อทุกขมสุข อุเปกขา สติปาริสุทธิ์ เข้าถึงซึ่งจตุตถฌาน ความเพ่งที่สี่ ไม่มี สุขไม่มีทุกข์ มีสติเป็นอุเบกขาเฉยอยู่ มีสติบริสุทธิ์เป็น อุเบกขาอยู่ อย่างนี้แหละ สมาธิที่พระผู้มีพระภาคเจ้า ทรงตรัสแล้ว โดยปริยาย เบื้องสูง นี้เนื้อความของ พระบาลีคลี่ความเป็น สยามภาษาได้ความเพียง เท่านี้ ต่อแต่นี้จะอรรถาธิบาย ทั้งปริยัติ ปฏิบัติ ปฏิเวธ ในสมาธิสืบต่อไปเป็นข้อที่ลึกล้ำคัมภีรภาพนัก แต่สมาธิ จะแสดงโดยปริยายเบื้องต่ำก่อน สมาธิโดยปริยายเบื้องต่ำถือเอาความตามพระบาลี นี้ ว่า อิธ อริยสาวโก แปลว่า พระอริยสาวกใน พระธรรมวินัย โวสุสคคารมมณ์ กริตวา กระทำ ให้ปราศจากอารมณ์ รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ธรรมารมณ์ อารมณ์ทั้ง 5 ไม่ได้เกี่ยวแก่ใจเลย เรียกว่า ปราศจากอารมณ์ ลภูติ สมาธิ นั่นแหละสมาธิละ ได้สมาธิในความ ตั้งมั่น ลภติ จิตตสุเสกคุคต์ ได้ซึ่งความที่แห่งจิตเป็น หนึ่ง หรือได้ความที่แห่งจิตเป็นธรรมชาติหนึ่ง ไม่มีสอง ต่อไป นี่ส่วนสมาธิโดยเบื้องต่ำ สมาธิโดยปริยายเบื้องสูงบาลีว่า อิธ ภิกขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ ภิกษุผู้ศึกษาในธรรมวินัยของพระ ตถาคตเจ้านี้ สงัดแล้วจากกามทั้งหลาย สงัดแล้วจาก อกุศลธรรมทั้งหลาย เข้าถึงซึ่งปฐมฌาน ความเพ่งที่ หนึ่ง เป็นไปด้วย วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคตา “วิตก” ความตรึกถึงฌาน “วิจาร” ความตรองใน เรื่องฌาน เต็มส่วนของวิจารแล้วชอบใจอิ่มใจ “ปีติ” ชอบอกชอบใจ ปลื้มอกปลื้มใจ เรียกว่า ปีติ “สุข” มีความสบายกายสบายใจ เกิดแต่วิเวก วิเวกชมฺปิ ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการ วิตก วิจาร ปีติ สุข เกิด จากวิเวก ก็เข้าเป็นองค์ ๕ ประการ นี้ปฐมฌาน ทุติยฌานเล่า วิตกวิจาราณ์ รูปสมา สงบ วิตก วิจาร เสียได้ ความตรึก ความตรอง ตรวจตราไม่มี สงบวิตกวิจารเสียได้ ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เข้าถึงซึ่ง ทุติยฌาน ความเพ่งที่สอง ระคนด้วยองค์ ๓ ประการ คือ ปีติ สุข เกิดแต่วิเวกเหมือนกัน นี่เข้าถึงทุติยฌาน Kalyanamitra.org