บทเห่เรือและการพาย : หน้า 71/164

จะใช้บทอันใดแต่ข้อนี้หาทราบไม่ บทที่ใช้เห่เรือกระบวน หลวงในปัจจุบันนี้เอาบทเห่เรือเล่น ซึ่งเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ ทรงนิพนธ์เมื่อตอนปลายสมัยกรุงศรีอยุธยามาใช้ และพึ่ง จะเอามาใช้เมื่อรัชกาลที่ 5- กรุงรัตนโกสินทร์ ปรากฏอยู่ ในบทเห่เรือชองเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ ตอนชมเรือพระที่นั่งว่า “เรือครุฑยุคนาคหิ้ว ลิ่วลอยมาพาผันผยอง พลพายกรายพายทอง ร้องโห่หโอ้หมา” เป็นอันแสดงว่ามีบทสำหรับเห่เรือพระที่นั่ง แต่ที่ว่า “ร้องโห่เหโอ้เห” ตรงกับค่าในสวะเห่ ชะรอยจะใช้บท สวะเห่นั้นเองเป็นบทสำหรับเห่เรือหลวงดอกกระมัง บางที แต่โบราณ สวะเห่นั้นจะมีกระบวนแห่เป็นอย่างหนึ่งซึ่งเหได้ ยืดยาว พึ่งจะคัดเสียให้สั้นเพียงรักษาไว้มิให้สูญเสียทีเดียว เมื่อเอาบทเห่เรือเล่นมาใช้เห่เรือหลวง ธรรมาธิเบศร์อีกแห่งหนึ่งว่า บทเห่ของเจ้าฟ้า “เรือไชยไวว่องวิ่ง รวดเร็วจริงยิ่งอย่างลม เสียงเท้าเร้าระดม ห่มท้ายเป็นเดินกัน” บทนี้ความต่อว่าเรือกระบวนแห่เสด็จ ใช้กระทั่งเฝ้า ให้จังหวะนิพายแทนเห... สำหรับบทเห่เรือในปัจจุบัน ถ้าเป็นกระบวนพยุหยา ตราน้อย ส่วนมากมักใช้บทเห่เก่าของเจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร์ แต่ถ้าเป็นโอกาสพิเศษก็จะแต่งบทให้,เรือเฉพาะงานพระราช พิธีนั้นๆ เช่น กาพย์เห่เรือฉลอง ๒๕ พุทธศตวรรษ เห กระบวนเรือพุทธพยุหยาตรา เมื่อปี ๒๕๐๐ กาพย์เห่เรือ งานสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ ๒๐๐ ปี เมื่อปี ๒๕๒๕ และ ในปีกาญจนาภิเษกนี้ ก็มีบทเห่เรือที่แต่งขึ้นมาโดยเฉพาะ เช่นกัน ส่วนการพายนั้นมีอยู่ด้วยกัน ๓ แบบคือ ©.พายพลราบ เป็นการพายธรรมดา ใบพายจะพ้น น้ำไม่เกินกราบเรือ ๒.พายนกบิน เป็นท่าที่สวยงามเหมือนนกบิน โดย ยกใบพายเฉียงเหนือศีรษะเป็นมุม ๖๐ องศากับพื้นน้ำ ใช้ คอนเริ่มต้นออกเรือ ๓.แบบผสมพายพลราบกับพายนักบิน ใช้ตอนที่จะ เร่งความเร็ว หรือต้องการจะสู้กับกระแสน้ำ บางทีก็เรียกว่า “แบบสามพาย การพายนั้นจะมีจังหวะลีลาควบคู่ไปกับการเห่ คือ ตอนต้นก่อนจะมีการเห่กาพย์ ก็มีการเกริ่นโคลงเสียก่อน พฤศจิกายน ๒๕๓๙ ซึ่งนิพายจะอยู่ในท่าเตรียมพาย แล้วเริ่มลงมือพายไปตาม จังหวะเห่กาพย์ในทำนองช้าสวะเห่ ซึ่งจะพายในท่านกบิน ไปก่อน พอไปได้ระยะหนึ่งก็จะเปลี่ยนทำนองเป็น “มูลเห เพื่อกันเบื่อและเร่งความเร็วสู้กระแสน้ำท่า ให้เกิดความฮึกเหิม ซึ่งทำนองเหนี้สามารถใช้กับพายทั้งพายนกบิน พายพลราบ และแบบสามพายได้ ตอนสุดท้ายที่เรือจะถึงที่หมายก็จะใช้ “สวะเห” เป็นทำนองบอกให้ฝีพายเก็บพายลงมาอยู่ในท่า เตรียมพายโดยไม่ต้องสั่งการด้วยวาจา พนักงานจะเห่ร้อง น่า แล้วนิพายร้องรับตามบทเห่ ตอนพนักงานเห่ร้องว่า นิพายจะพายในท่านกบิน แต่เมื่อนิพายร้องรับต้องพายใน ทาสามพายตลอด กระบวนพัฒยาดรา : เอกลักษณ์ป๊อกย การเสด็จพระราชดำเนินโดยกระบวนพยุหยาตรา ทั้งสถลมารคและชลมารคนั้น เป็นโบราณราชประเพณีของ ไทยเราโดยเฉพาะ ชาติไหนเมืองไหนก็ไม่เคยมี ฉะนั้นจึง เป็นสิ่งที่น่าภูมิใจที่เรายังสามารถรักษาประเพณีอันเป็นศรี สง่าแก่บ้านเมืองนี้ไว้ได้จนถึงปัจจุบัน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการเสด็จพระราชดำเนินถวายผ้า พระกฐินโดยกระบวนพยุหยาตราชลมารคในคราวนี้นั้น ได้ รวมความสำคัญของสามสถาบันหลักของไทยเอาไว้อย่างครบ ถ้วน ทั้งสถาบันชาติ สถาบันศาสนาและสถาบันพระมหา กษัตริย์นั่นดีอ - เป็นการแสดงออกถึงความศิวิไลซ์หรือความเจริญ ทางวัฒนธรรม และความยิ่งใหญ่ของชาติไทยที่สืบเนื่อง มาแต่โบราณกาล - เป็นการแสดงออกถึงความมีศรัทธาต่อพระพุทธ ศาสนาร่วมกันอย่างมั่นคงทั้งพระมหากษัตริย์แตะพสกนิกร เป็นการแสดงออกถึงพระบรมเดชานุภาพอันยิ่ง ใหญ่ของพระมหากษัตริย์ไทย และความจงรักภักดีของปวง ประชาราษฎร์ ซึ่งยากจะหาได้ในแผ่นดินอื่นใดในโลก - ฉะนั้น ถ้าใครยังไม่เคยได้เห็นกระบวนพยุหยาตรา ชลมารคชัดๆ ก็ไม่ควรที่จะพลาดโอกาสดีๆ ในคราวนี้ แต่สำหรับคนที่เคยได้เห็นมาแล้ว ก็คงจะบอกว่า...แม้จะ เคยดูเคยชมมาแล้วกี่ครั้งๆ ก็ไม่เบื่อ เพราะมีความสึก ภาคภูมิใจและถือว่าเป้นบุญตาทุกครั้งที่ได้ยล .กัลยาณมิตร