การบูรณะพระปฐมเจดีย์ : หน้า 18/124

๑๖ กัลยา ณ มิตร ภาพ ๓ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้งยังทรงผนวช ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงนมัสการและทอดพระเนตรพระ ปฐมเจดีย์หลายครั้งแล้ว ทรงสังเกตจนแน่พระราชหฤทัยว่า พระมหาเจดีย์องค์นี้มิใช่เป็นปูชนียสถาน ซึ่งสร้างและบูรณะ ซ่อมแซมโดยกษัตริย์หรือเจ้านายแห่งราชวงศ์ในยุคก่อน ๆ เพียง ลำพังพระองค์เดียวจะทำได้แน่นอน เพราะว่าพนมจอมกองอิฐ ใหญ่ ซึ่งปรากฏว่าเป็นฐานรองชั้นทักษิณ มิใช่พระปรางค์ แต่ เป็นองค์มหาสถูปเจดีย์ของโบราณ ยุคเดียวกับการแรกตั้งประ ดิษฐานพระพุทธศาสนา เหมือนกับพระสถูปรามเจดีย์สมัย พระเจ้าอนุราชในประเทศลังกาทวีป เมื่อมีพระราชดำริเป็นดังนี้แล้ว จึงปรารถนาอยู่ในพระทัยว่า ไฉนหนอพระสถูปเจดีย์เดิมจะได้ คืนประดิษฐานดังเดิม และคงจะเป็นที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ เป็นแน่แท้ จึงได้ถวายพระพรแด่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้า เจ้าอยู่หัวให้ทรงทราบ รัชกาลที่ ๓ ทรงทราบแล้วมีพระราชดำรัส ว่า เป็นโบราณสถานที่อยู่ในป่ารก จะทำขึ้นก็เห็นจะไม่มีประ โยชน์ฉันใด ครั้นได้สดับว่าไม่ทรงโปรด พระบาทสมเด็จพระ จอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็มีพระเจตนาไว้ในพระราชหฤทัยว่า ทรงสถาปนาปฏิสังขรณ์ให้จงได้ จะ เมื่อเสด็จขึ้นเถลิงราชสมบัติแล้ว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์เป็นแม่กองปฏิสังขรณ์ และให้ช่างต่อตัวอย่างถวายเป็นรูปพระเจดีย์กลม ไม่มีฐาน ทักษิณ ก่อเป็นหน้ากระดานและช่องกระจกขึ้นไปจนถึงบัวถลา แล้วชักลูกแก้วเข้าไปทั้งสามชั้น แล้วจึงตั้งบัวกลมปากระฆัง ตามแบบพระสถูปเดิม และโปรดให้เริ่มลงมือสร้างตามแบบ ในระหว่างบูรณะปฏิสังขรณ์ เมื่อวันอังคาร เดือนยี่ขึ้น ๕ ค่ำ จุลศักราชพันสองร้อยสิบห้าปี เวลายามเศษได้มีผู้เห็นดวงกลม มีรัศมีสว่างขนาดผลส้มเกลี้ยง ปรากฏที่องค์พระปรางค์ และ ลอยออกจากซุ้มคูหาทางทิศอุดร มีรัศมีสว่างไปถึงยอดนพศูล เบื้องต่ำถึงชั้นทักษิณเดิม แล้วก็หายไป ต่อมาเมื่อวันที่ ๒๓ มีนาคม พ.ศ.๒๕๐๐ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงสักการะและสมโภชพระปฐมเจดีย์ และโปรดให้กระทำเครื่องสักการบูชาต่าง ๆ เป็นจำนวนมาก ครั้นเวลาประมาณบ่าย ๕ โมงเศษ ได้เสด็จขึ้นประทับพลับพลา บนเนินฐานพระปฐมเจดีย์ ทรงฟังธรรมแล้วเสด็จพระราชดำเนิน ประทักษิณรอบหนึ่ง ขณะจุดดอกไม้เพลิง จุดฝักแค เพื่อทำ Kalyanamitra.org