ความเพ่งในฌาน : หน้า 11/112

สาทน์ เจตโส จิตผ่องใสในภายใน เอโกทิภาว์ ถึงซึ่งความเป็นเอกอุทัย เข้าถึงซึ่งทุติยฌาน ความเพ่งที่สอง ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติ สุข เกิดแต่วิเวก วิเวกซ์ มีปีติและสุข เกิดแต่วิเวกดังนี้ อย่างนี้แหละเป็น ฌานที่สอง ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติสโตจสมุปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสเวเทติ ยนต์ อริยา อาจิกฺขนฺติ อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารีติ ปราศจาก ความปีติ อุเปกฺขโก สุขวิหารีติ มีสุข เพียงเท่านี้ หนึ่ง มีสติเป็นอุเบกขาอยู่ สุขญจ เบื้องสูงนี้ เนื้อความของพระบาลี ภิกษุผู้ศึกษาในธรรมวินัยของพระ กาเยน ปฏิสเวเทติ เสวยความ "สุข" คลี่ความเป็นสยามภาษาได้ความ ตถาคตเจ้านี้ สงัดแล้วจากกามทั้ง ด้วยนามกาย อริยา อาจิกฺขนฺติ อุ เปกขโก อันพระอริยะทั้งหลาย ย่อม ต่อแต่นี้จะอรรถาธิบาย ทั้ง กล่าวว่าเข้าถึงซึ่งตติยฌาน ความเพ่ง ปริยัติ ปฏิบัติ ปฏิเวธ ในสมาธิสืบ ที่สาม มีสติเฉยเป็นอุเบกขา อุเปก ต่อไป เป็นข้อที่ลึกล้ำ คัมภีรภาพนัก หลาย สงัดแล้วจากอกุศลธรรมทั้ง หลาย เข้าถึงซึ่งปฐมฌาน ความ เพ่งที่หนึ่ง เป็นไปด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคตา วิตก ความตรึกถึงฌาน ขโก สติมา สุขวิหารีติ เสวยสุขอยู่ แต่สมาธิจะแสดงโดยปริยายเบื้อง "วิจาร" ความตรองในเรื่องฌาน ต่ำก่อน มีสติอยู่เป็นอุเบกขา มีสติเป็น เต็มส่วนของวิจารแล้วชอบใจอิ่มใจ อุเบกขาอยู่ ชื่อว่าเข้าถึงซึ่งตติยฌาน สมาธิโดยปริยายเบื้องต่ำ "ปีติ” ชอบอกชอบใจ ปลื้มอกปลื้มใจ เป็นความเพ่งที่สาม อย่างนี้แหละ ถือเอาความตามพระบาลีนี้ว่า อิธ เรียกว่า ปีติ "สุข" มีความสบายกาย - สุขสุส จ ปหานา ทุกขสฺส อริยสาวโก แปลว่าพระอริยสาวก สบายใจเกิดแต่วิเวก วิเวกชม จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺ ในพระธรรมวินัย โวสสคุคารมมณ์ ประกอบด้วยองค์ ๕ ประการ วิตก สานํ อตฺถงคมา อทุกขมสุข อุเปก- กริตวา กระทำให้ปราศจากอารมณ์ วิจาร ปีติ สุข เกิดจากวิเวก ก็เข้า ขาสติปาริสุทธิ์ จตุตถฌาน์ อุปสม- รูปารมณ์ สัททารมณ์ คันธารมณ์ เป็นองค์ ๕ ประการนี้ปฐมฌาน ปชช วหรติ สุขสฺส จ ปหานา ทุกก” รสารมณ์ โผฏฐัพพารมณ์ ธรรมารมณ์ ทุติยฌานเล่า วิตกกวิจา ขสฺส จ ปหานา ละสุข ละทุกข์เสีย อารมณ์ทั้ง 5 ไม่ได้เกี่ยวแก่ใจเลย ราน รูปสมาย สงบวิตก วิจาร ได้แล้ว ปุพเพว โสนสฺสโทมมนสุสาน เรียกว่า ปราศจากอารมณ์ ลภติ เสียได้ ความตรึก ความตรอง อคฺคมา สงบสุขทุกข์อันมีในก่อนเสีย สมาธิ นั่นแหละสมาธิละ ได้สมาธิ ตรวจตราไม่มี สงบวิตกวิจารเสียได้ สงบความดีใจเสียใจอันมีในก่อนเสีย ในความตั้งมั่น ลภติ จิตตสุสเสกค” ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร เข้าถึงซึ่ง ทุติ ได้ อทุกขมสุข อุเปกขาสติปาริสุทธิ์ คต์ ได้ซึ่งความที่แห่งจิตเป็นหนึ่ง ยฌาน ความเพ่งที่สองระคนด้วยองค์ เข้าถึงซึ่งจตุตถฌาน ความเพ่งที่สี่ หรือได้ความที่แห่งจิตเป็นธรรมชาติ ๓ ประการคือ ปีติ สุข เกิดแต่วิเวก ไม่มีสุขไม่มีทุกข์ มีสติเป็นอุเบกขา หนึ่ง ไม่มีสองต่อไป นี่ส่วนสมาธิ เหมือนกัน นี่เข้าถึงทุติยฌาน เฉยอยู่ มีสติบริสุทธิ์เป็นอุเบกขาอยู่ โดยเบื้องต่ำ ไม่มีการออกใบอ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ อย่างนี้แหละ สมาธิที่พระผู้มีพระ - สมาธิโดยปริยายเบื้องสูง วิหรติ ปราศไปจากความปีติ ไม่มี ภาคเจ้าทรงตรัสแล้ว โดยปริยาย บาลีว่า อิธ ภิกขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ ปีติ เข้าถึงซึ่งตติยฌาน ความเพ่งที่ กั ล ย า ณ ม ต ร ๙