ธรรมและวิชชา : หน้า 64/112

ธรรม ญาณ เครื่องพ้นทุกข์ วิชชา - ล ย า ณ ม ต ร : คือ ธัมมปฏิสัมภิทา ปัญญาแตกฉานในธรรม, ปรีชาแจ้ง ในหลัก, เห็นอรรถาธิบายพิศสารก็สามารถจับใจความตั้งเป็น กระทู้หรือหัวข้อได้ เห็นผลอย่างหนึ่ง ก็สามารถสืบสาวกลับ ไปหาเหตุได้ : ความหยั่งรู้, ปรีชาหยั่งรู้ มี ๓ ๑. อตีตังสญาณ ญาณหยั่งรู้ส่วนอดีต, รู้อดีตและสาวหาเหตุ ปัจจัยอันต่อเนื่องมาได้ ๒. อนาคตังสญาณ ญาณหยั่งรู้ส่วนอนาคต, รู้อนาคต หยั่ง ผลที่จะเกิดสืบต่อไปได้ ๓. ปัจจุปปันนังสญาณ ญาณหยั่งรู้ส่วนปัจจุบัน รู้ปัจจุบัน กำหนดได้ถึงองค์ประกอบ และเหตุปัจจัยของเรื่องที่เป็นไปอยู่ : ญาณ ๓ อีก อย่างหนึ่ง คือ Q. สัจจญาณ ปรีชาหยั่งรู้อริยสัจ ๒. กิจจญาณ ปรีชาหยั่งรู้กิจอันควรทำ ๓. กตญาณ ปรีชาหยั่งรู้กิจอันได้กระทำแล้ว : คือมัชฌิมาปฏิปทา ได้แก่มรรคมีองค์ ๘ สรุปลงในไตรสิกขาคือ ศีล สมาธิ ปัญญา - ความรู้แจ้ง, ความรู้วิเศษ : วิชชา ๓ คือ ๑. ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ความรู้ให้ระลึก ชาติได้ ๒. จุตูปปาตญาณ ความรู้จุติ(ตาย) และอุบัติ (เกิด) ของสัตว์ทั้งหลาย อาสวักขยญาณ ความรู้ที่ทำอาสวให้สิ้น : วิชชา ๘ คือ ๓. ๑. วิปัสสนาญาณ ญาณในวิปัสสนา ๒. มโนมยิทธิ ฤทธิ์ทางใจ ๓. อิทธิวิธี แสดงฤทธิ์ได้ ๔. ทิพพโสต หูทิพย์ ๕. เจโตปริยญาณ รู้จักกำหนดใจผู้อื่น 5. ปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ระลึกชาติได้ ๗. ทิพพจักขุ ดาทิพย์ ๔. อาสวักขยญาณ รู้จักทำอาสวะให้สิ้น