การละขันธ์และความลึกซึ้งของธรรม : หน้า 151/210

แปลว่า “ข้าแต่มหาราชเจ้า เช่นเดียวกันนั้นแล บุคคล เมื่อจะบัญญัติว่า ตถาคตจึง บัญญัติด้วยรูปใด รูปนั้น พระตถาคตละได้แล้ว มีมูลรากตัดขาดแล้ว ทำให้เป็นดุจตอต้นตาล ถึงความเป็นสภาพ ไม่มีอยู่ มีความไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปเป็นธรรมดา ข้าแต่มหาราชเจ้า เข้าใจได้ยากเปรียบเหมือนมหาสมุทรนั้นแหละ มหาราชเจ้า” ตถาคตพ้นแล้วจากการนับว่าเป็นรูปเป็นสภาพล้ำลึกประมาณไม่ได้ ต่อจากนั้น นางเขมาภิกษุณีก็ได้กล่าวถึงการที่พระตถาคตละขันธ์ที่เหลืออีก 4 อย่าง คือ เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ พ้นจากการนับว่าเป็น เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เป็น สภาพล้ำลึก แบบเดียวกับกรณีของการละรูป ต่อมาภายหลัง พระเจ้าปเสนทิโกศล คล้าย ๆ กับจะยังไม่แน่พระทัยว่า คำตอบที่ พระองค์ได้ฟังจากเขมาภิกษุณีนั้น จะถูกต้องหรือไม่ เมื่อได้โอกาสจึงได้ทูลถามปัญหาเดียวกัน นั้นกับพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ปรากฏว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ประทานคำตอบแบบเดียวกับ คําตอบของนางเขมาภิกษุณีแบบคำต่อคำทีเดียว จนกระทั่ง พระเจ้าปเสนทิโกศล ต้องทรงเปล่ง พระอุทาน ออกมาว่า “อจฉริย์ ภนฺเต อพฺภูติ ภนฺเต ยตฺรหิ นาม สตฺถุ เจว สาวิกาย จ อตฺเถน อตฺโถ พยญฺชเนน พยญฺชนํ สงฺสนฺทิสฺสติ สเมสฺสติ น วิหายิสสติฯ” “อัศจรรย์จริง พระเจ้าข้า ไม่น่าเป็นได้ พระเจ้าข้า คือข้อที่คำพูดของพระศาสดา (ครู) และของพระสาวิกา (ศิษย์) จะปรากฏสอดคล้องกัน เข้ากันได้ ไม่ขัดแย้งกันเลย แบบใจความ ต่อใจความ แบบตัวอักษรต่อตัวอักษรเช่นนี้” ในพระพุทธพจน์บทนี้ ก็เช่นเดียวกับบทอื่น ที่ยืนยันว่า เมื่อพระอรหันต์หรือ พระตถาคตสิ้นชีพดับขันธ์ลง ขันธ์ 5 เท่านั้นดับไปอย่างสิ้นเชิง แต่มิใช่ว่าทุกสิ่งทุกอย่างสิ้นสุด ลงแค่นั้น ถ้าสิ้นสุดลงแค่นั้น พระองค์ก็น่าจะยืนยันแบบนั้น ให้ชัดเจนลงไปเลย แต่พระองค์หา ได้ทำเช่นนั้นไม่ ยังตรัสคล้ายกันว่า ยังมีอะไรบางอย่างเหลืออยู่ แต่สิ่งนั้นลึกซึ้ง ประมาณมิได้ ยากที่จะรู้ ยากที่จะเห็นสงบ ระงับ ประณีต เป็นต้น ยิ่งกว่านั้นยังทรงนำเอาลักษณะที่ประมาณ ไม่ได้ของสิ่งนั้น ไปเปรียบเทียบกับ เม็ดทรายแห่งแม่คงคา และน้ำในมหาสมุทรอีกด้วย 1 มก, พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์, (กรุงเทพฯ : มก, 2543), เล่ม 20 ข้อ 250-251 หน้า 450-451 150 DOU คู่มือ พุทธมามกะ