การปฏิเสธเกี่ยวกับอายตนะ : หน้า 145/210

ในพระพุทธพจน์นั้น มีการปฏิเสธว่า อายตนะนั้น ไม่ใช่อรูปฌาน 4 ด้วย และอรูปฌาน 4 นั้น เป็นสมาธิขั้นสูง มีสิ่งไร้รูป เช่น ความว่าง (อากาศ) และวิญญาณ เป็นต้น เป็นอารมณ์ เป็นสภาพจิตที่จิตสามารถรับรู้ได้แม้ว่าจะเป็นสิ่งละเอียดประณีตเพียงใดก็ตามเมื่อเป็นสิ่งถูกรับรู้ จึงเป็นอายตนะภายนอก สรุปแล้ว ในพระพุทธพจน์นั้น พระพุทธองค์ทรงมีพระประสงค์จะยืนยันว่า นิพพาน เป็นอายตนะภายนอกอย่างหนึ่ง แต่ไม่ใช่อายตนะหยาบ ๆ เช่น ดิน น้ำ ไฟ ลม หรือแม้อายตนะ ที่ละเอียด เช่น รูปฌาน 4 แต่แม้จะเป็นอายตนะที่ละเอียดยิ่ง บุคคลก็สามารถรับรู้ได้ด้วยจิตที่ บริสุทธิ์ สะอาด ดังจะเห็นได้ว่า พระโยคาวจร ผู้เจริญวิปัสสนา จนถึงขั้นได้โคตรภูญาณ จิต จะยึดพระนิพพานเป็นอารมณ์ และก้าวจาก ขั้นปุถุชนไปสู่ภูมิของพระอริยบุคคล แม้สมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ก็ทรงนิพนธ์ไว้ว่า “เพราะฉะนั้น พระพุทธศาสนาจึงไม่ปฏิเสธสิ่งที่ตั้งอยู่ สิ่งที่มีอยู่ สิ่งที่ดำรงอยู่ คือ วิสังขาร หรือ อสังขตธรรม ว่า มีอยู่จริง ดำรงอยู่จริง และโดยเฉพาะภูมิธรรมที่บรรลุ ตลอดจนถึงนิพพานนี้ พระพุทธเจ้ายังตรัสเรียกชื่อว่า เป็นอายตนะ ดังที่ตรัสไว้ในที่แห่งหนึ่งว่า “อตฺถิ ภิกฺขเว ทายตน ภิกษุทั้งหลาย อายตนะนั้นมีอยู่” ที่เรียกว่า “อายตนะ” แปลว่า ที่ต่อ หมายความว่า บุคคล ปฏิบัติให้บรรลุ ให้ถึงได้ ก็เป็นอันว่า จิตนี้ต่อเข้าไปได้ ดังที่มีตรัสไว้ในคาถาหนึ่งว่า “วิสงฺขารค จิตต์” จิตถึงวิสังขาร คือ นิพพาน ปราศจากสังขารเครื่องปรุงแต่งแล้ว ตณฺหาน ขยมชุมคา ถึงความสิ้นไปแห่งตัณหาทั้งหลายแล้ว” ดังนี้ บ ถ้าหากว่า ไม่เป็นอายตนะ ก็บรรลุไม่ได้ ถึงไม่ได้ เพราะฉะนั้นจึงเป็นอายตนะคือต่อได้ บรรลุได้ ถึงได้ ก็คือวิสังขารธรรม แต่ว่า ไม่ให้ยึดถือว่า เป็นตัวเราของเรา เพราะถ้ามีความ ปรารถนาต้องการอยากได้อยากถึงอยู่ ก็ถึงไม่ได้ บรรลุไม่ได้ ต้องปล่อยวางทั้งหมด ปล่อยวาง เมื่อใด ก็เป็นอันว่า บรรลุได้ ถึงได้ จิตเชื่อมเข้ากับวิสังขาร คือ อสังขตธรรมได้ เพราะฉะนั้น อัตตาในพระพุทธศาสนา จึงเข้าใจว่า หมายถึงมีสิ่งที่ยึดถือว่า เป็นตัวเราของเรานี้แหละ แต่ว่า สิ่งที่มีอยู่ ดำรงอยู่ ตั้งอยู่ ก็มีอยู่ 1 * พุทธชัยมงคลคาถาบรรยาย, ธรรมจักษุ, ปีที่ 83 ฉบับที่ 5 กุมภาพันธ์ 2542 หน้า 17-18. 144 DOU คู่มือ พุทธมามกะ