นิพพานเป็นอายตนะ : หน้า 144/210

ปัญหาที่ใคร่จะพยายามตอบในตำรานี้ ก็คือว่า นิพพานแบบอภิปรัชญา มีอยู่หรือไม่ คําตอบที่ได้พบในพระไตรปิฎก ยอมรับว่ามี 6.2 นิพพานเป็นอายตนะอย่างหนึ่ง บางสำนักกำลังถูกโจมตีว่า บิดเบือนพระไตรปิฎก เพราะสอนว่า นิพพานเป็นอายตนะ อย่างหนึ่ง แล้วบัญญัติศัพท์ขึ้นใช้ว่า “อายตนนิพพาน” ความจริงพระพุทธพจน์ที่ว่า “นิพพาน มีอยู่จริง ในฐานะเป็นอายตนะอย่างหนึ่ง” ก็มีปรากฏอยู่ชัดเจนในพระไตรปิฎก มีข้อความว่า อตฺถิ ภิกฺขเว ตทายตน์ ฯลฯ แปลว่า 1 “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อายตนะนั้นมีอยู่ แต่ในนั้น ไม่มีดิน ไม่มีน้ำ ไม่มีไฟ ไม่มีลม ไม่ใช่ อากาสานัญจายตนะ ไม่ใช่วิญญาณัญจายตนะ ไม่ใช่อากิญจัญญายตนะ ไม่ใช่เนวสัญญานา สัญญายตนะ ไม่ใช่โลกนี้ ไม่ใช่โลกอื่น ไม่ใช่โลกทั้งสอง ไม่ใช่พระอาทิตย์ และพระจันทร์ เราไม่ กล่าวอายตนะนั้นเป็นการมา เป็นการไป เป็นสิ่งตั้งอยู่ เป็นการดับไป เป็นการเกิดขึ้น อายตนะ นั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่หมุนไป ไม่มีอารมณ์ใด ๆ นี้แลคือที่สุดแห่งทุกข์” ในพระพุทธพจน์นี้ พระพุทธเจ้าทรงเรียกนิพพานว่า อายตนะ ซึ่งหมายถึงสิ่งรับรู้ก็ได้ สิ่งที่ถูกรับรู้ก็ได้ สิ่งรับรู้ท่านเรียกว่า อายตนะภายใน มี 6 อย่าง คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ ส่วนสิ่งที่ถูกรับรู้ท่านเรียกว่า อายตนะภายนอก เช่น รูป เสียง กลิ่น รส สัมผัส และมโนภาพ เป็นที่น่าสังเกตว่า เมื่อทรงยืนยันว่า อายตนะนั้นมีอยู่ แล้วก็ทรงปฏิเสธว่า อายตนะนั้น ไม่ใช่สิ่งนั้น ๆ ไม่ปรากฏว่า พระองค์พูดถึงอายตนะภายใน คือ ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ เลย คล้ายกับจะทรงบอกว่า อายตนะนั้นไม่ใช่อายตนะภายในใด ๆ ไม่ใช่สิ่งที่รับรู้ แต่ทรงปฏิเสธว่า อายตนะนั้น ไม่ใช่ธาตุทั้ง 4 คือ ดิน น้ำ ไฟ ลม ซึ่งเป็นอายตนะภายนอก ต่อจากนั้น ยังนำเอา สิ่งที่เป็นอายตนะภายนอกอื่น ๆ มาปฏิเสธอีก เช่น โลกนี้โลกอื่นไม่ใช่ทั้งสอง ไม่ใช่พระอาทิตย์ พระจันทร์ ตอนสุดท้ายทรงปฏิเสธกิริยาอาการทุกอย่างของอายตนะนั้น เช่น การมา การไป การ ตั้งอยู่ การดับ การเกิด แล้วทรงสรุปว่า อายตนะนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่ดำเนินไปและไม่มีอารมณ์ จาก การที่พระพุทธองค์ทรงเอ่ยถึงสิ่งที่ถูกรับรู้ต่าง ๆ เหล่านี้ แสดงว่า อายตนะนั้น เป็นอายตนะ ภายนอก นิพพานเป็นอายตนะภายนอก เป็นสิ่งที่สามารถรับรู้ได้ 1 2 มก, สุตฺตนฺตปิฏเก ขุททกนิกายสฺส อุทาน (สยามรฏฺฐสฺส เตปิฎก), (กรุงเทพฯ : มก, 2538), เล่ม 24 ข้อ 158 หน้า 206. มก, ปรมัตถทีปนี อรรถกถาขุททกนิกาย อุทาน, (กรุงเทพฯ : มก, 2543), เล่ม 44 ข้อ 158 หน้า 714. บทที่ 6 ปั ญ ห า เ รื่ อ ง น พ พาน DOU 143 ญหาเรื่อง หาเรื่อง บ