ลักษณะของนิพพานในพระไตรปิฎก : หน้า 153/210

เสสนิพพานนั้น จะต้องสิ้นชีพดับขันธ์ก่อน จึงจะบรรลุถึงได้ เป็นธรรมชาติที่แยกอยู่ต่างหาก จากชีวิตนี้ เพราะถ้ามีอยู่ในชีวิตนี้ ก็ต้องเป็นนิพพานแบบจิตวิทยา พระพุทธองค์คงจะต้องใช้ ศัพท์ว่า ทิฏฐธัมม์ แต่กลับใช้คำว่า ปรายน์ เป็นที่ไปในเบื้องหน้า ซึ่งเป็นศัพท์ตรงกันข้ามกับ ทิฏฐิธมฺม 6.8 นิพพาน 2 นัย หรือ 2 ความหมาย เมื่อกล่าวโดยสรุป หลักฐานในพระไตรปิฎก แสดงให้เห็นว่า อนุปาทิเสสนิพพาน มีอยู่ 2 ลักษณะ คือลักษณะฝ่ายลบ (Negative) และลักษณะฝ่ายบวก (Positive) พระพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาท เฉพาะอย่างยิ่งในยุคอรรถกถา (พ.ศ. 700-1000) เน้น แง่ลบของพระนิพพานเป็นพิเศษ อธิบายนิพพานในฐานะเป็นความว่างอย่างยิ่ง (นิพพาน ปรม สุญญ์) ไม่ใช่อะไรทั้งสิ้น เป็นอนัตตา เป็นความสูญอย่างสมบูรณ์ ไม่มีอะไรเลย แต่ก็มีชาวเถรวาทบางพวกอธิบายนิพพานในแง่บวก บอกว่า นิพพานมีอยู่จริง ใน ฐานะเป็นแดน (อายตนะ Sphere) อันหนึ่ง มีอยู่ในเอกภพนี้เอง แต่ชี้ไม่ได้ว่ามีอยู่ ณ จุดไหน พระสัมมาสัมพุทธเจ้า และพระอรหันตสาวกทั้งหลาย สิ้นชีพดับขันธ์แล้ว บรรลุถึงนิพพานธาตุ นั้น แต่ไม่ได้บอกว่า ยังอยู่ในฐานะเป็นบุคคล เป็นอัตตาหรือไม่ บอกแต่เพียงว่า เป็นธรรมชาติ ล้ำลึก (คมฺภีโร) หยั่งรู้ได้ยาก (ทปปริโยคาฬโห) อันใคร ๆ นับประมาณไม่ได้ (อปปเมยุโย) ดุจเม็ดทรายแห่งแม่คงคา (คงคาย วาลิกา) ดุจน้ำในมหาสมุทร เพราะเหตุที่หลักฐาน ใน พระไตรปิฎกไม่ระบุไว้ชัดเจนนี้เอง ฝ่ายเถรวาทบางสำนัก จึงอธิบายให้ชัดเจนลงไปเลยว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต และพระอรหันตสาวกทั้งหลาย ยังมีอยู่ในรูปของ ธรรมกาย ที่พุทธศาสนิกชนสามารถเข้าสัมผัสได้ ในสมาธิชั้นสูง ถ้าเราดูหลักฐานในพระไตรปิฎก เราจะพบว่า มีการนำเสนอพระนิพพานในแง่บวก ที่เป็นไวพจน์ของนิพพาน ก็ล้วนแต่มีความหมายในทางบวก มากกว่าแง่ลบ แม้แต่ศัพท์ต่าง ๆ ทั้งนั้น โปรดสังเกตศัพท์ที่เป็นไวพจน์ของนิพพานดังต่อไปนี้ -ไม่มีปัจจัยปรุงแต่ง เป็นธาตุบริสุทธิ์ อสงฺขต์ อมต์ -เป็นอมตะ ไม่รู้จักตาย (เพราะไม่มีการเกิด) อนาสวํ -ไม่มีอาสวะทั้ง 3 คือ กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ 152 DOU คู่มือ พุทธมามกะ