ศาสตร์และศิลป์แห่งความเป็นครู : หน้า 45/216

ก็เลสที่ครอบงำใจของมนุษย์นี้เอง ที่บีบคั้น บงการ บังคับให้มนุษย์ดำเนินชีวิตในทางที่ผิด ต้องทำกรรมชั่ว ด้วยการคิดร้าย พูดร้าย และทำร้าย ซึ่งเป็นการก่อบาป และเป็นทางมาแห่งความทุกข์ในที่สุดอย่างไรก็ดี หากได้รับคำแนะนำที่ถูกต้องเหมาะสมจากกลายานะมิตร เช่น พ่อ แม่ พระภิกษุ ฯลฯ มนุษย์เราก็จะดำเนินชีวิตได้อย่างถูกต้อง มุ่งทำแต่กรรมดี อันเป็นทางมาแห่งบุญและความสุข การทำกรรมดีหรือกรรมชั่ว นอกจากก่อให้เกิดบุญหรือบาปอย่างต่อเนื่องแล้ว ยังจะก่อให้เกิดนิสัยดีหรือชั่วแก่ผู้กระทำอีกด้วย แต่ว่าการที่คนเราแต่ละคนจะรู้ว่า สิ่งใดดี สิ่งใดชั่ว สิ่งใดถูก สิ่งใดผิด สิ่งใดไม่ควร อย่างถูกต้องชัดเจน แต่ละคนต่างก็รู้ผิด ๆ คิดผิด ๆ ทำผิด ๆ จนเกิดเป็นนิสัยชั่วติดตัวและก่อบาปไว้มากมาย โดยที่ไม่มีโอกาสกลับไปแก้ไขได้เลย มีแต่ก่อให้เกิดความทุกข์ และกลายเป็นปัญหาทุกข์ในการดำรงชีวิตของตนไปเสียแล้ว สำหรับผู้ที่รู้สำนึกว่าตนประพฤติผิด จึงหยุดยั้งการประพฤติชั่วซ้ำสามานยังกั้นหลาย แล้วพยายามปรับปรุงตนเองให้มีความประพฤติดีงามอยู่เสมอ ในที่สุดก็สามารถพัฒนานิสัยดี ๆ ขึ้นในตนได้ และจะส่งผลให้ดำเนินชีวิตผิดพลาดน้อยลง แต่ดำเนินชีวิตในทิศทางที่ถูกต้องเพิ่มมากขึ้น ทว่าโดยทั่วไปแล้ว ผู้คนส่วนใหญ่มักติดนิสัยชั่ว ชอบทำแต่บาปกรรมมัน ยากที่จะปรับเปลี่ยนให้เป็นคนมีนิสัยดีได้ ที่เห็นง่าย ๆ ก็คือ คนที่ติดเหล้า ติดบุหรี่ ติดการพนัน เป็นนิสัยนั้น ยากที่จะตัดใจ หักดิบจากนิสัยเหล่า ๆ เหล่านั้นได้ จนกว่าจะสิ้นชีวิตไป นั่นคือมนุษย์ส่วนใหญ่วนแต่ประสบปัญหาทุกข์ในการดำรงชีวิต