ราชวงศ์นันทะและจันทรคุปต์ : หน้า 61/220

หลังจากกองทัพกรีกยกกลับออกไปแล้ว ราชวงศ์นันทะก็ถูกทําลายโดยกองทัพของ มหาโจรจันทรคุปต์ ตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์บอกว่า เป็นเชื้อสายศากยวงศ์ที่อพยพออก จากแคว้นสักกะ เมื่อพระเจ้าวิฑูฑภะยกกองทัพไปตีกรุงกบิลพัสดุ์ ในปีที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เสด็จดับขันธปรินิพพาน คนเหล่านั้นได้มาสร้างเมืองอยู่แถบภูเขาที่มีนกยูงอาศัยอยู่มาก จึงตั้ง วงศ์ของตนว่าโมริยะหรือเมารยะ ตามชื่อของนกยูง แต่หลักฐานบางอย่างบอกว่า จันทรคุปต์ เป็นเชื้อสายราชวงศ์นันทะ แต่มารดาเกิดในตระกูลต่ำา คือเป็นธิดาของคนเลี้ยงนกยูง จึงได้ ชื่อตามตระกูลมารดาว่าเมารยวงศ์ จันทรคุปต์ได้อาจารย์ที่ปรึกษาคนสำคัญคือ จาณักยะ ซึ่ง ในมหาวังสะเรียกว่า “ปาณกพราหมณ์” ได้เพียรพยายามยึดครองบ้านเมืองในราชอาณาจักร มคธหลายครั้ง จนประสบความสำเร็จ ล้างราชวงศ์นันทะทำพิธีปราบดาภิเษกเป็นกษัตริย์ ครองปาฏลีบุตร ตั้งราชวงศ์เมารยะขึ้นเมื่อ พ.ศ. 222 ในรัชสมัยของพระองค์มีข้าศึกมาก จึง ต้องมีการปราบปรามกันอยู่เสมอ ในสมัยที่พระองค์ทำตนเป็นมหาโจรอยู่นั้น ได้ศึกษาชีวิตและผลงานของศาสดา ทั้งหลายไปด้วย เกิดประทับใจในชีวประวัติของท่านวรรธมาณหรือมหาวีระ จนยอมรับนับถือ เป็นศาสดาของตน หลังจากเสวยราชย์อยู่ 26 ปีก็สละราชสมบัติออกผนวชเป็นนิครนถ์ใน ศาสนาเชน โดยตั้งพระทัยจะให้เชษฐโอรสคือสิงหเสนเสวยราชย์แทน แต่มุขมนตรีซึ่งเป็น พราหมณ์ส่วนมากสนับสนุนพินทุสารราชกุมาร ซึ่งเป็นราชโอรสอีกพระองค์หนึ่งขึ้นเป็น พระเจ้าแผ่นดิน เพราะเจ้าชายพินทุสารนับถือศาสนาพราหมณ์ ตามหลักฐานจากมหาวังสะ บอกว่า ทรงเลี้ยงพราหมณ์ภายในพระราชวังวันละ 60,000 คนทุกวัน ซึ่งออกจะเป็นจำนวน ที่มากไป อย่างไรก็ตาม แม้ว่าพระเจ้าจันทรคุปต์จะนับถือศาสนาเชน พระเจ้าพินทุสารจะ นับถือศาสนาพราหมณ์ ตลอดเวลา 28 ปีที่เสวยราชย์อยู่ก็ตาม พระพุทธศาสนาก็ไม่ได้ถูก เบียดเบียนแต่อย่างใดไม่ ศูนย์กลางของพระพุทธศาสนายังคงอยู่ที่แคว้นมคธ นิกายสำคัญ ๆ ยังได้ออกไปตั้งหลักมั่นคงในส่วนต่าง ๆ ของชมพูทวีปอีกมาก เช่น นิกายเถรวาท ได้เลื่อนไปตั้งหลักแหล่งเพิ่มเติมขึ้นที่แคว้นอวันที่ นิกายมหาสังฆิกวาทไปรุ่งเรืองอยู่ที่แคว้นคันธาระ ตอนเหนือของชมพูทวีป นิกายสรวาสติวาท ไปเจริญรุ่งเรืองอยู่ที่แคว้นมถุรา นิกายมหิศาสกวาท ไปรุ่งเรืองอยู่ที่มหิสกมณฑล 52 DOU พระไตรปิฎกเบื้ อ ง ต้ น