การใช้ฐานคิด 10 ประการ : หน้า 166/220

อนึ่ง หากได้มีการพิจารณาอย่างถี่ถ้วนเพิ่มขึ้นเกี่ยวกับการใช้ ฐานคิด 10 ประการ ข้างต้นที่พระบรมศาสดาทรงแจกแจงก็จะพบว่าส่วนใหญ่แล้วการที่บุคคลจะเชื่อถือหรือยืดเอา ว่าสิ่งใดจะเป็นที่มาของความคิดของตนนั้นมักจะเป็นไปตามคุณลักษณะ 3 ประการ (หรือ 3 กลุ่ม) ดังต่อไปนี้ 1) กลุ่มที่ยึดถือเอาตามประเพณีและเสียงของคนส่วนใหญ่เป็นเกณฑ์ 2) กลุ่มที่ยึดถือคัมภีร์และบุคคลที่น่าเชื่อถือหรือมีชื่อเสียงเป็นเกณฑ์ 3) กลุ่มที่ยึดเอาการคิดตามแบบวิธีต่าง ๆ เป็นเกณฑ์ (เช่น คิดแบบนิรนัยหรือ อุปนัย หรือหลายวิธีผสมกัน) ไม่ว่าจะอาศัยฐานคิดข้อใด ในทัศนะของ พระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วทรงเห็นว่าไม่อาจนำมาใช้ได้ทั้งสิ้น สิ่งสำคัญก็คือการอาศัยฐานคิดทั้ง 10 ประการข้างต้นอาจมีจุดบกพร่องที่ส่งผลให้ ความเชื่อหรือความเข้าใจ (ตลอดจนการรับรู้) ของบุคคลนั้นผิดพลาดไปได้ เหตุผลเพราะ หากบุคคลเชื่อโดยยึดถือเอาตามประเพณีและเสียงของคนส่วนใหญ่เป็นเกณฑ์ (ตามข้อ 1) อาจ เป็นไปได้ว่าในวันหนึ่งประเพณีปฏิบัติซึ่งยึดถือตามกันมานั้นกลับเปลี่ยนไปจากเดิม จากอย่าง หนึ่งไปเป็นอีกอย่างหนึ่ง (การยึดถือเอาตามประเพณีที่ปฏิบัติมาก็จึงเป็นสิ่งที่ไม่แน่นอน) หรือหากบุคคลเชื่อโดยยึดถือคัมภีร์และบุคคลที่น่าเชื่อถือหรือมีชื่อเสียงเป็นเกณฑ์ (ตามข้อ 2) ก็อาจมีปัญหาเรื่องการตีความ หรืออาจนำมาซึ่งการให้ความเห็นที่ไม่ตรงกันได้ (แม้ในทางศาสนาปรัชญาจะเห็นว่าการยึดถือตามคัมภีร์นี้จะมีน้ำหนักมากกว่ากลุ่มแรกก็ตาม แต่ขณะเดียวกันในบางสํานัก เช่น สํานักปฏิฐานนิยมเห็นว่า การยึดถือคัมภีร์เป็นสิ่งเลื่อนลอย ไม่อาจตรวจสอบได้จริงโดยประสาทสัมผัส) อย่างไรก็ตามในทัศนะของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า 1 เกี่ยวกับประเด็นของการยึดถือความเชื่อจากบุคคลที่เป็นที่น่าเชื่อถือนั้นพบว่ามีปรากฏอยู่ในพระสูตรอื่น ๆ อีกมาก ตัวอย่างเช่น ในจังก็สูตรได้กล่าวถึงพราหมณ์ผู้ปกครองหมู่บ้านโอปาสาทะ ในแคว้นโกศลที่ชื่อจัง ได้เห็นลูกบ้าน ของตนกำลังเดินทางไปเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ป่าไม้สาละเทพวัน จึงมีความประสงค์อยากจะไปเฝ้าพระพุทธองค์ด้วย แต่มีลูกบ้านบางคนทัดทานไว้โดยให้เหตุผลว่าพราหมณ์จังก็นั้นมีวรรณะที่สูงกว่า อย่างไรก็ตามในที่สุดแล้วพราหมณ์ก็ได้ กลับเป็นผู้นำลูกบ้านไปเฝ้าพระพุทธองค์ด้วยตนเองโดยไม่สนใจคำทัดทานนั้น ในจำนวนลูกบ้านที่นำไปนี้ มีมาณพผู้หนึ่ง ชื่อกาปทุกมาณพซึ่งถือตนว่าเป็นผู้มีความรู้มาก ได้ทูลถามพระพุทธองค์ถึงการที่พราหมณ์มักอ้างความเชื่อของคัมภีร์หรือ คำสอนของพราหมณ์รุ่นก่อน ๆ ว่า “อันนี้จริง อันนี้ไม่จริง ฯลฯ...” ที่สุดแล้วพระพุทธองค์ตรัสให้แนวทางว่าการยึดถือ แหล่งอ้างอิงต่าง ๆ เช่น ขนบประเพณี หรือจารีต เป็นต้น นั้นเป็นเหมือน “คนตาบอดเข้าแถวเกาะหลังกัน คนอยู่หัว แถวกลางแถวและปลายแถวต่างมองไม่เห็นกัน... เมื่อเป็นเช่นนั้นความเชื่อของพราหมณ์ทั้งหลายย่อมหามูลมิได้มิใช่หรือ...” การแสดงท่าทีของพระพุทธองค์ในลักษณะนี้จึงเท่ากับเป็นการปฏิเสธที่จะยึดถือแหล่งความรู้ที่มาจากขนบธรรมเนียม ประเพณีดั้งเดิม เพราะทรงเห็นว่าผู้เชื่อตามนั้นจะไม่สามารถทดสอบความจริงได้ เป็นแต่เพียงการฟังสืบ ๆ กันมาเท่านั้น บทที่ 8 ระบบการจำแนกพระไตรปิฎก และเนื้อหาย่อ โดยสังเขป DOU 157