บุคคลบัญญัติในพระพุทธศาสนา : หน้า 180/220

บุคคลบัญญัติ คัมภีร์บุคคลบัญญัติเป็นคัมภีร์ที่อธิบายถึงเรื่องของการก้าหนด บัญญัติธรรมชาติของบุคคลในทัศนะต่าง ๆ สรุปว่า คำอธิบายเรื่องคนในพระพุทธศาสนามี 6 แบบคือ 1. ขันธบัญญัติ กำหนดลักษณะของคนว่าเป็นที่รวมของขันธ์ 5 2. อายตนบัญญัติ กำหนดว่าคนคือ ที่รวมของอายตนะ 12 3. ธาตุบัญญัติ 4. สัจจบัญญัติ 5. อินทรีย์บัญญัติ 6. บุคคลบัญญัติ กําหนดว่าคนคือ ทีรวมของธาตุ 18 อธิบายธรรมชาติของคนในแง่ของอริยสัจ 4 กำหนดว่าคนคือที่รวมของอินทรีย์ 12 กําหนดประเภทของบุคคลตามระดับสภาวจิต เช่น เป็น พระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอริยบุคคล ปุถุชน เป็นต้น โดยบุคคลบัญญัติ มีเนื้อหาแบ่งเป็น 2 ภาค คือ 1. ภาคอุทเทส หรือ ภาคมาติกา แบ่งเป็น 10 อุทเทส เรียกชื่ออุทเทสตาม จำนวนบุคคลที่ยกขึ้นตั้งเป็นบทมาติกาหมวดหนึ่ง ๆ เช่น หมวดที่ว่าด้วยบุคคล 1 จำพวก เรียก ว่า เอกกอุทเทส หมวดที่ว่าด้วยบุคคล 2 จำพวก เรียกว่า ทุกอุทเทส หมวดที่ว่าด้วยบุคคล 3 จำพวก เรียกว่า ติกอุทเทส จนถึงหมวดที่ว่าด้วยบุคคล 10 จำพวก เรียกว่า ทสกอุทเทส 2. ภาคนิทเทส แบ่งเป็น 10 นิทเทส เหมือนภาคอุทเทส แต่ละนิทเทส พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงนำบุคคลแต่ละจำพวกของแต่ละอุทเทสมาอธิบายขยายความโดยใช้ วิธีปุจฉาและวิสัชนาแต่ละบุคคล ยกเว้นนิทเทสที่ 6 ไม่ทรงใช้วิธีปุจฉา-วิสัชนา การเรียกชื่อ แต่ละนิทเทสใช้จำนวนบุคคลแต่ละจำพวกเป็นชื่อนิทเทส เช่น นิทเทสที่ 1 ว่าด้วยบุคคล 1 จำพวกเรียกว่า เอกกบุคคลบัญญัติ นิสเทสที่ 2 ว่าด้วยบุคคล 2 จำพวก เรียกว่า ทุกบุคคลบัญญัติ เป็นต้น บทที่ 8 ระบบการจำแนกพระไตรปิฎก และเนื้อหาย่อ โดยสังเขป DOU 171