การใช้วิจารณญาณ : หน้า 165/220

1.6 อ้างว่าสิ่งนี้เป็นผลมาจากการไตร่ตรองโดยนยะแล้ว 1.7 อ้างว่าสิ่งนี้เป็นผลมาจากการไตร่ตรองดูตามอาการแล้ว 1.8 อ้างว่าสิ่งนี้จริงเพราะเข้ากับแนวคิดของเขาเอง 1.9 อ้างว่าสิ่งนี้ดูแล้วน่าเชื่อถือ น่าเป็นไปได้ 1.10 อ้างว่าสิ่งนี้จริงเพราะครูของเขาเป็นคนพูดเอง 2) ตอนที่สอง ทรงชี้ว่าเมื่อเราได้ฟังการอ้างฐานความรู้ข้างต้นนี้แล้วก็อย่าเพิ่ง ปลงใจเชื่อ แต่ให้สอบสวนด้วยตนเองดูก่อนดังข้อความว่า “เมื่อใดที่ท่านทั้งหลายรู้ด้วยตนเองว่าธรรมเหล่านี้ที่เป็นอกุศล มีโทษ วิญญูชนติเตียน ยึดถือปฏิบัติแล้วย่อมก่อให้เกิดโทษทุกข์ เมื่อนั้นท่าน ทั้งหลายก็สมควรที่จะละเว้นธรรมเหล่านี้เสีย... เมื่อใดที่ท่านทั้งหลาย รู้ด้วยตนเองว่า ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล ปราศจากโทษ วิญญูชนสรรเสริญ ยึดถือปฏิบัติแล้วย่อมอำนวยประโยชน์สุข เมื่อนั้นท่านทั้งหลายจงถือ ปฏิบัติธรรมเหล่านั้นเถิด” ความหมายที่แท้จริงของการที่ทรงตรัสถึงกาลามสูตร การที่พระบรมศาสดาสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงตรัสถึงกาลามสูตรนี้ ทำให้เรามี ความเข้าใจในสังคมสมัยพุทธกาลมากขึ้นว่า แม้ในยุคของพระองค์ความคิดที่หลากหลายและ ความเชื่อที่ปะปนกันอยู่ก็มีอยู่เป็นจำนวนมาก และโดยทั่วไปแล้วบรรดาศาสดาเจ้าลัทธิต่าง ๆ ในยุคนั้นต่างก็มีฐานความคิดอยู่ชุดหนึ่งตั้งอยู่และได้ใช้ฐานความคิดนั้นเป็นเครื่องมือ สนับสนุนแนวความคิดความเชื่อของตนอยู่เนือง ๆ เช่นกัน (เช่นเดียวกับในยุคปัจจุบันนี้ที่ผู้คน ต่างก็มีความคิดเห็นเป็นของตนเองและมีชุดความเชื่อของตนเองคอยหล่อเลี้ยงอยู่) ทั้งนี้ จากการที่พระบรมศาสดาได้ทรงตรัสถึงเกณฑ์ ในการพิจารณาคำพูดหรือ วาทะที่ได้ยินได้ฟังข้างต้นแล้ว เท่ากับว่าได้ทรงเป็นผู้ริเริ่มให้บุคคลรู้จักการใช้วิจารณญาณที่ เหมาะสม รู้จักใช้ธรรมเป็นเครื่องช่วยในการกรองสิ่งที่เป็นความคิดและความเห็นออกจากสิ่ง ที่เป็นจริง และเท่ากับว่าพระพุทธองค์ได้ทรงยืนยันอีกครั้งหนึ่งว่า ความจริงและความดี เท่านั้นที่ควรเชื่อถือ ความจริงและความดีเท่านั้นที่ไม่หลอกลวงเรา 156 DOU พระไตรปิฎกเบื้องต้น