การอธิบายธรรมในอภิธรรม : หน้า 176/220

นักอภิธรรมพยายามอธิบายธรรมด้วยวิธีที่สื่อลักษณะ คุณสมบัติ ความเป็นไปของ สภาวธรรมตรงตามความเป็นจริงมากที่สุด ฉะนั้นเมื่อเห็นว่าสภาวะที่แท้จริงของธรรมทั้ง หลายฉะนั้นไม่มีตัวตน ไม่มีบุคคล เป็นแต่เพียงองค์ประกอบของรูป จิต เจตสิก และ นิพพานเท่านั้น โดยได้เลือกสรรภาษาที่ตรงกับสภาวธรรมนั้นด้วย จึงไม่ปรากฏการใช้คำ เรียกชื่อคน สัตว์หรือสิ่งอื่น ๆ อย่างที่ใช้กันทั่ว ๆ ไปในชีวิตประจำวัน เพราะเห็นว่าเป็นทางที่ จะทำให้การเข้าใจผิดถือเอาสิ่งนั้นเป็นตัวตนได้ เช่นแทนที่จะบอกว่า จะพูดเรื่องของคน นักอภิธรรมจะไม่พูดเช่นนั้นเพราะถือว่าโดยความเป็นจริงแล้วนั้น คนไม่มี มีแต่รูป จิต เจตสิก นิพพาน การศึกษาวิเคราะห์แบบนี้เปรียบเทียบได้กับการศึกษาของนักวิทยาศาสตร์ที่ พยายามอธิบายแจกแจงลักษณะสสารพลังงาน ตามลักษณะที่เป็นจริง เช่น แจกแจงเป็นอณู เป็นอะตอม เป็นต้น ส่วนวิธีการเข้าถึงธรรมและการเสนอธรรมตามแนวพระสูตรนั้น เป็นการศึกษา และการสอนธรรมด้วยภาษาและลีลาของการอธิบายตามสำนวนภาษาอย่างที่คนทั่วไปใช้ใน ชีวิตประจำวัน ที่จริงแล้วทั้งพระอภิธรรมและพระสุตตันตะก็พูดถึงสภาพความเป็นจริงของ ธรรมชาติเหมือนกัน นอกจากมาติกาแล้ว ส่วนที่เหลืออีก 4 อย่าง เป็นการอธิบายหัวข้อธรรมในทำนอง คล้าย ๆ กับอรรถกถา กล่าวคือ จิตตุปปาทกัณฑ์ อธิบายเรื่องการเกิดของจิตอย่างละเอียด รูปกัณฑ์ นิกเขปกัณฑ์ อธิบายเรื่องรูปอย่างละเอียด อธิบายหัวข้อธรรมในมาติกาด้วยคำอธิบายขนาดยาวปานกลาง อัตถุทธารกัณฑ์ อธิบายหัวข้อธรรมในมาติกาอย่างย่อ เป็นทำนองคล้ายบทสรุป dode ของคัมภีร์ ทั้งหมด การอธิบายในธัมมสังคณี เป็นแบบการแจกแจงรายละเอียด ตัวอย่างเช่นใน จิตตุปปาทกัณฑ์อธิบายเรื่องลักษณะของปัญญาว่า “ปัญญินทรีย์ มีในสมัยนั้น เป็นไฉน ? ปัญญา กริยาที่รู้ชัด ความวิจัย การ เลือกสรรการวิจัยธรรม ความกำหนดหมายเข้าไปกำหนด ความเข้าไปกำหนดเฉพาะภาวะที่รู้ ภาวะที่ฉลาด ภาวะที่รู้ละเอียด ความรู้แจ่มแจ้ง ความค้นคิด ความใคร่ครวญในสมัยนั้น ๆ นี้ชื่อว่า ปัญญินทรีย์ มีในสมัยนั้น” บทที่ 8 ระบบการจำแนกพระไตรปิฎก และเนื้อหาย่อ โดยสังเขป DOU 167