กถาวัตถุและยมกในพระอภิธรรม : หน้า 181/220

เล่ม 37 กถาวัตถุ เป็นคัมภีร์ที่ 5 แห่งพระอภิธรรมปิฎก และเป็นพระไตรปิฎกเล่ม ที่ 37 คัมภีร์กถาวัตถุว่าด้วยวาทกถาต่าง ๆ ถึง 226 คาถา มีหมวดธรรมสำคัญหลายหมวด เช่น ขันธ์ 5 อายตนะ 12 ธาตุ 18 อินทรีย์ 22 อริยสัจ 4 ตลอดจนมรรคผล นิพพาน ซึ่งอรรถ กถาอธิบายว่า ในคัมภีร์นี้มีสูตรจำนวน 1,000 สูตร เป็นของสกวาที (เถรวาท) 500 สูตร และเป็นของปรวาที (อาจริยวาท) 500 สูตร จึงเป็นคัมภีร์ที่ประมวลวาทกถาหรือกถาแสดง ลัทธิต่าง ๆ ในสมัยนั้นมารวมไว้ แล้วเปรียบเทียบให้เห็นความแตกต่างทางความคิดเห็นและ ความเชื่อ พร้อมทั้งชี้ผิดชี้ถูกให้ถือปฏิบัติไว้ด้วย วัตถุประสงค์ของคัมภีร์กถาวัตถุ คือ 1) ชี้ให้เห็นว่า วาทกถาต่าง ๆ ของฝ่ายปรวาทีหรืออาจริยวาท ผิดพลาด คลาดเคลื่อนจากพระพุทธพจน์อย่างไร 2) ชี้แจงแสดงเหตุผลให้เห็นความถูกต้องตามความเป็นจริงที่พระพุทธองค์ ทรงแสดงไว้ทั้งนี้ โดยมุ่งหวังว่า เมื่อฝ่ายนั้นรู้เห็นตามความเป็นจริงแล้ว ก็จะละมิจฉาทิฏฐิที่ทำให้ตีความพระพุทธพจน์ผิด ๆ ลงได้ และเกิดสัมมา- ทิฏฐิ ที่จะทำให้ตีความพระพุทธพจน์ถูกต้องตามความเป็นจริงต่อไป เนื้อหาประกอบด้วยวาทกถา (คำกล่าวแสดงลัทธิ) จำนวน 226 กถา แบ่งเป็น 4 ปัณณาสก์ครึ่ง 23 วรรค วรรคละ 10 กถาโดยประมาณ เล่ม 38-39 ยมก ภาค 1-2 เป็ เป็นคัมภีร์ที่ ภีร์ที่ 6 แห่งพระอภิธรรมปิฎกและเป็น พระไตรปิฎก เล่มที่ 38-39 ความหมายของยมก คำว่า ยมก แปลว่า คู่ ดังที่พระอรรถกถาจารย์ผู้รจนาคัมภีร์อรรถกถา พระอธิธรรม ปิฏกตั้งคําถามเพื่อวิเคราะห์ศัพท์ว่า ที่ชื่อว่ายมก เพราะอรรถว่าอย่างไร (เกนฏเฐน ยมกนฺติ) และท่านตอบเองว่า เพราะอรรถว่า คู่ (ยุคลฏเฐน) ท่านยกตัวอย่างการใช้ยมก ในความหมายว่า คู่ เช่น ยมกปาฏิหาริย์ (ปาฏิหาริย์ที่พระพุทธองค์ทรงแสดงอย่างละคู่ ยมกสาลา (ต้นรังคู่ที่ เสด็จดับขันธปรินิพพาน) แล้วท่านสรุปว่า ด้วยเหตุนี้ สภาวธรรมหมวดหนึ่ง ๆ ชื่อว่ายมก (อิ ติ ยุคลสงฺขาตานํ ยมกานํ วเสน เทสิตตฺตา อิเมสุ ทสสุ เอเกก์ ยมกนฺนาม) 172 DOU พระไตรปิฎกเบื้องต้น