หลักธรรมในอภิธรรม : หน้า 195/220

1) ว่าด้วยหลักธรรมในอภิธรรม คือ จิต จิตตธรรม จิตตวิปปรยุกตะ สังสการะ และอสันสกฤตธรรม 2) ว่าด้วยชญานะ 10 มี ธรรมชญานะ ประจิตตชญานะ ฯลฯ และบทสุดท้าย ว่าด้วยปัญหา 1,000 ชนิด ซึ่งเกี่ยวกับศึกขาปทะ ศรามัณยผละ ฤทธิปาทะ สมฤตยุปัสถานะ และอารยสัตยะ เป็นต้น 4. วิชญาณกายะ ท่านเทวศรมาแห่งวัดวิโศก เมืองสาวัตถี รจนาคัมภีร์นี้ไว้ประมาณ ปี พ.ศ. 100 บางท่านสันนิษฐานว่าเกิดหลังตติยสังคายนา เพราะมีข้อความคัดค้านมติพระ โมคคัลลีบุตรติสสเถระ จากนั้นพระถังซัมจั๋งได้แปลภาษาจีน เป็นหนังสือรวมกันถึง 16 ผูก โดย แบ่งเป็น 6 กัณฑ์ คือ 1) ว่าด้วยทัศนะของพระโมคคัลลีบุตร เกี่ยวกับบุคคล อินทรีย์ รูป จิต กิเลส วิญญาณ และโพชฌงค์ ฯลฯ 2) ว่าด้วยบุคคลและศูนยตา 3) ว่าด้วยความเป็นเหตุปัจจัยกันในกระบวนการทางจิตและกัณฑ์สุดท้าย ว่าด้วยการวิเคราะห์จิตของพระอรหันต์ 5. ธาตุกายะ ฝ่ายจีนกล่าวว่า คัมภีร์นี้เป็นผลงานของท่านวสุมิตร ราว พ.ศ. 300 Prof.N.Dutt ก็มีความเห็นเช่นกันว่า ท่านวสุมิตรได้รจนา เพื่อขยายบทที่ 4 ของคัมภีร์ ปรกรณปาทะของท่านเอง ส่วนท่านโสมิตรและท่านบุสตันกล่าวว่าเป็นผลงานของท่านปูรณะ จากนั้นพระถังซัมจั๋งได้แปลภาษาจีน ส่วน Prof. Takakusu ให้ความเห็นเพิ่มเติมว่า ธาตุกายะ ในภาษาจีนนั้นมี 3 ฉบับ คือ ฉบับใหญ่สุดมี 6,000 โศลก ฉบับกลางมี 900 โศลก และฉบับ เล็กสุดมี 600 โศลก ส่วนฉบับแปลของพระถังซัมจั๋ง แบ่งออกเป็น 2 กัณฑ์ คือ 1) ว่าด้วยธรรมหลายประเภท เช่น มหาภูมิกธรรม 10 เกลศมหาภูมิธรรม 10 เป็นต้น 2) ว่าด้วยสัมประยุกตะและวิปประยุกตะของธรรม 88 ข้อ แบ่งออกเป็น 16 ตอน เริ่มจากเวทนา 5 วิญญาณ 6 และอกุศลภูมิธรรม คือ อหิริกะและอโนตตัปปะ Prof.La Valle Poussin กล่าวว่า คัมภีร์นี้เก่ามาก อาจเป็นแหล่งกำาเนิดของคัมภีร์ธาตุกถาฝ่ายบาลี เนื่องจากกล่าวถึง สัมประยุกต์และวิปประยุกต์เหมือนกัน 186 DOU พระไตรปิฎกเบื้องต้น