สัมมาสัมพุทโธ : หน้า 37/194

2.1.2 สัมมาสัมพุทโธ พระธรรมเทศนา สัมมาสัมพุทโธ แปลตามศัพท์ว่า ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ หรือ นัยหนึ่งว่า ตรัสรู้เองโดยถูกต้อง หรือพูดให้สั้นก็ว่า รู้ถูกเอง เพื่อให้ใกล้กับ ภาษาสามัญที่ใช้กันว่า รู้ผิด รู้ถูก ได้แก่ คำที่พูดติเตียนคนที่ทำอะไรผิดพลาด ไปว่าเป็นคนไม่รู้ถูกรู้ผิด ทำไปอย่างโง่ ๆ ดังนี้ เป็นต้น แต่แท้จริง “พุทโธ” คำนี้เมื่อพิเคราะห์ให้ลึกซึ้งลงไปตามรูปศัพท์แล้ว มีความหมายลึกซึ้งมาก ต่างกันไกลกับคำว่า ชานะ หรือวิชานะ ซึ่งแปลว่า รู้แจ้งนั้น ดังนั้น พุทโธ จึงได้แปลกันว่า “ตรัสรู้” ไม่ใช่รู้เฉย ๆ เติมคำว่า “ตรัส” นำหน้า “รู้” ซึ่งสะกิดให้สนใจว่า “รู้” กับ “ตรัสรู้” 2 คำนี้ มีความหมาย ลึกตื้นกว่ากันแน่ โดยมิสงสัย เมื่อระลึกถึงพระบาลีในธัมมจักกัปปวัตตนสูตรที่ว่า “จกขุ อุทปาทิ ญาณ อุทปาทิ ปญฺญา อุทปาทิ วิชชา อุทปาทิ อาโลโก อุทปาทิฯ” จึงทำให้แลเห็น ความว่า คุณวิเศษทั้ง 5 อย่างดังบาลีขึ้นกล่าวนี้ จะเป็นความหมายแห่งคำว่า “พุทโธ” กล่าวคือ จกฺขุ ญาณ์ ปญฺญา วิชชา อาโลโก ทั้ง 5 อย่างนี้ ประมวลเข้า ด้วยกัน รวมเป็นคำแปลของคำว่า “พุทโธ” หรือจะแปลให้สั้นเข้าอีก คำว่า “พุทโธ” ก็ยังต้องแปลว่า ทั้งรู้ ทั้งเห็น ไม่ใช่รู้เฉย ๆ อาศัยคำว่า จกฺขุ ญาณ์ ในบาลีที่ยกขึ้นมากล่าว นั้นเป็นเครื่อง ประกอบ ยิ่งกว่านั้นยังมีคำว่า ซานตา ปสฺสตาฯ ในมหาสติปัฏฐานสูตรอยู่อีก ซึ่งเป็นเหตุสนับสนุนว่า ที่ว่าพระพุทธเจ้าตรัสรู้นั้นไม่ใช่รู้เฉย ๆ เป็นทั้งรู้ทั้งเห็น บทขยายความ พระคุณของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าประการที่ 2 คือ สัมมา สัมพุทโธ ซึ่งพระเดชพระคุณ หลวงปู่ท่านได้แปลคำว่า “สัมมาสัมพุทโธ” ไว้ชัดเจนมาก ทั้งในแง่ของภาคปริยัติและภาคปฏิบัติ 28 DOU พระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ