การตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า : หน้า 45/194

ธรรมดาเรียกว่า “ไม่ถูก” ต้องมีเหตุผลรับสมกันจึงจะนับว่า “ถูก” พระสัทธรรม คำสอนของพระองค์มีเหตุผลรับสมกันอยู่เสมอ ไม่คลาดเคลื่อน จึงสมควรแล้ว ที่ได้พระเนมิตกนามว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ บทขยายความ การตรัสรู้ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นไปอย่างเป็นขั้นเป็นตอน มีเหตุมีผลรองรับ เริ่มตั้งแต่เมื่อพระทัยของพระองค์หยุดนิ่งเป็นสมาธิด้วยอำนาจของมรรคมีองค์ 8 แล้ว ใจ ของพระองค์จึงใส บริสุทธิ์ ธรรมกายจึงปรากฏขึ้นมา แล้วอาศัยตาของธรรมกายไปเห็น สรรพสิ่งทั้งหลายตรงตามความเป็นจริง นั่นคือจักขุได้เกิดขึ้นแล้ว เมื่อธัมมจักขุมองเห็นตรงตามความเป็นจริง ก็เลยรู้ตามความเป็นจริง คือญาณได้เกิด ขึ้นแล้ว จึงสามารถหยั่งรู้เหตุหยั่งรู้ผล สามารถสาวเหตุไปหาผล สาวผลไปหาเหตุได้ ปัญญาจึง ได้เกิดขึ้นมาแล้ว วิชชาก็เกิดขึ้นตามมา ทำให้สามารถกำจัดกิเลสในพระทัยได้อย่างเด็ดขาด เมื่อ พระองค์กำจัดกิเลสได้เด็ดขาดจึงไม่มีความมืดใด ๆ มาห่อหุ้มพระทัยอีก อาโลโก คือ ความสว่างจึงเกิดขึ้นโดยไม่มีประมาณ ทำให้สิ่งที่พระองค์รู้นั้นถูกต้อง ยืนยันกันได้ ทุกสิ่ง ทุกประการจึงมีเหตุผลรับสมกันดีเสมอ ไม่คลาดเคลื่อน จึงสมควรที่พระองค์จะได้เนมิตกนามว่า สัมมาสัมพุทโธ พระธรรมเทศนา พระพุทธวจนะที่ควรจะนำมาสาธกหรือขยายความในที่นี้ ว่าแต่โดย สั้น ๆ ก็ว่า พระองค์ตรัสรู้เหตุและตรัสรู้ผล ไม่ใช่รู้แต่เหตุหรือรู้แต่ผล พระองค์ ตรัสรู้ ทั้งเหตุ ตรัสรู้ทั้งผล ที่ว่านี้คืออะไร เหตุสุข เหตุทุกข์ เหตุไม่สุข เหตุไม่ ทุกข์ ที่เรียกว่า อัพยากฤต คือ สภาพเป็นกลาง ทั้ง 3 อย่างนี้ เป็นรากฐานแห่งการตรัสรู้ของพระองค์ กล่าวคือ สุข พระองค์ก็ไม่ทรงรู้แต่สุขเฉย ๆ ตรัสรู้ลึกซึ้งเข้าไปถึงว่า อะไรเป็นเหตุให้เกิดสุข ด้วย แล้วอีก 2 ประการนั้นก็เช่นเดียวกัน รู้ทั้งเหตุ รู้ทั้งผลคู่กันไป เป็นต้นว่า สุขเป็นผลคือความสบายกายสบายใจอะไรเล่าเป็นเหตุที่ให้เกิดผลคือสุขดังกล่าว นั้น พระองค์ตรัสไว้ว่า อโลภะ อโทสะ อโมหะ (ไม่โลภ ไม่โกรธ ไม่หลง) 3 ประการ นี้แหละเป็นเหตุ ดังมีบาลีเป็นที่ยืนยันว่า กุสลาธัมมา อกุสลาธัมมา อยากตา ธมฺมา เป็นอาทิ 36 DOU พระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ