ปฏิจจสมุปบาทและเหตุปัจจัยของทุกข์ : หน้า 64/194

ก็คือ การที่ทุกข์นานาประการเกิดขึ้นมาได้นั้น ก็เพราะอาศัยปัจจัยที่สืบต่อเนื่องกันมา คือ 1. มี อวิชชา เป็นต้นเหตุของทุกข์ 2. เพราะมีอวิชชาเป็นปัจจัย จึงมี สังขาร 3. เพราะมีสังขารเป็นปัจจัย จึงมี วิญญาณ 4. เพราะมีวิญญาณเป็นปัจจัย จึงมี นามรูป 5. เพราะมีนามรูปเป็นปัจจัย จึงมี อายตนะ 6 6. เพราะมีอายตนะ 6 เป็นปัจจัย จึงมี ผัสสะ 7. เพราะมีผัสสะเป็นปัจจัย จึงมี เวทนา 8. เพราะมีเวทนาเป็นปัจจัย จึงมี ตัณหา 9. เพราะมีตัณหาเป็นปัจจัย จึงมี อุปาทาน 10. เพราะมีอุปาทานเป็นปัจจัย จึงมี ภพ 11. เพราะมีภพเป็นปัจจัย จึงมี ชาติ 12. เพราะมีชาติเป็นปัจจัย จึงมี ชรา มรณะ และความทุกข์ทั้งปวง ซึ่งเรื่องนี้เป็นเรื่องที่จะเอาแต่เพียงตรึกตรองด้วยความคิดนั้นยากที่จะเข้าใจ เพราะแม้แต่พระอานนท์ผู้เป็นพุทธอุปัฏฐากเองซึ่งเวลานั้นถึงท่านจะเป็นพระโสดาบันแล้วก็ตาม ก็ยังไม่อาจเข้าใจเรื่องปฏิจจสมุปบาทนี้ได้อย่างทะลุปรุโปร่ง เช่นในครั้งหนึ่ง พระอานนท์ ท่านนั่งสมาธิเพื่อพิจารณาธรรมนี้อยู่ แล้วท่านก็รู้สึกว่า ปฏิจจสมุปบาท ที่เขาว่ากันว่า ยากนักหนานั้น ทำไมถึงดูเหมือนง่ายสำหรับท่านเหลือเกิน คิดได้ดังนี้ ท่านก็เลยเข้าไปเฝ้า กราบทูลเล่าความคิดของท่านแก่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระพุทธองค์จึงตรัสตอบว่า “ดูก่อนอานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนี้ ดูก่อนอานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนี้ ปฏิจจสมุปบาทนี้ เป็นธรรมลึกซึ้ง ทั้งมีกระแสความลึกซึ้ง เพราะไม่รู้ ไม่ตรัสรู้ ไม่แทงตลอดธรรมนี้ หมู่สัตว์นี้จึงเป็นเหมือนเส้นด้ายที่ยุ่ง เป็นเหมือนกลุ่มเส้นด้าย ที่เป็นปม เป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง ย่อมไม่ผ่านพ้น อบาย ทุคติ วินิบาต บ ท ที่ 2 พ 2 พระพุ ท ธ คุณ DOU 55