ความคิดและการปรุงแต่ง : หน้า 60/194

1. คิดดี เรียกว่า “ “กุศล” 2. คิดชั่ว เรียกว่า “อกุศล” และ 3. ไม่ดีไม่ชั่ว เป็นกลาง ๆ ก็เรียกว่า “อัพยากฤต” เช่น คิดอายบาป คิดกลัวบาป ก็เป็นหิริโอตตัปปะ คิดที่จะพยายามแก้ไขตนเอง ก็เป็น วิริยะ คิดที่จะเสียสละ ก็เป็นจาคะ เหล่านี้เป็นความคิดที่ดี ส่วนความคิดชั่ว เช่น คิดจะโกง คิดจะลักจะขโมย คิดจะฆ่า คิดจะพยาบาท หรือคิดชนิดที่ไม่ดีไม่ชั่ว กลาง ๆ เช่น คิดว่า เดี๋ยวกินแล้วจะไปนอน เดี๋ยวจะเรื่อย ๆ เฉื่อย ๆ หิวก็กิน อิ่มก็นอน ร้อนก็อาบน้ำ คือ คิดเหมือนเด็ก ความคิดทั้งหมดนี้เรียกว่า “สังขารขันธ์” ถ้าพูดง่าย ๆ สังขาร คือ ความคิด ได้แก่ คิดดี คิดชั่ว คิดไม่ดีไม่ชั่ว มีอยู่ 3 อย่างแค่นี้ เพราะฉะนั้น “คิด” กับ “สังขาร” ไม่เหมือนกัน เนื้อใจชั้นที่ 3 ทำหน้าที่คิด พอคิดแล้ว มันก็คิดปรุงแต่งให้เกิดได้ทั้งที่ดี ทั้งชั่ว ทั้งเฉย ความคิดดี ความคิดชั่ว ความคิดเฉย ๆ นั้น ท่านเรียกว่า “สังขาร” หรือ ความคิด ที่เกิดจากการปรุงแต่ง ดังนั้น “คิด” ที่หมายถึง ความสามารถในการคิดของใจ กับ “สังขาร” ที่หมายถึง การปรุงแต่งความคิดไปในอารมณ์ต่าง ๆ ทั้งที่ดี ที่ชั่ว ที่กลาง ๆ จึงเป็นคนละเรื่องกัน วิญญาณ เป็นองค์ประกอบของใจ ประการที่ 4 แปลว่า ความรู้แจ้งอารมณ์ เมื่อ คิดแล้วก็เกิดความรู้ขึ้นมาด้วยในตัวของมันเอง คือ รู้รูปที่เห็นทางตา รู้เสียงที่ได้ยินทางหู รู้กลิ่นที่ได้สูดทางจมูก รู้รสที่ได้ลิ้มทางลิ้น รู้สัมผัสที่ได้แตะต้องทางกาย และรู้อารมณ์ที่นึก ที่คิดขึ้นมาจากใจเอง ความรู้นี้เรียกว่า “วิญญาณขันธ์ แต่มีศัพท์อีกค่าหนึ่งที่มักเข้าใจสับสนกันคือ “วิญญาณธาตุ” วิญญาณธาตุ คือ ธาตุรู้ เป็นผู้รู้หรือตัวรู้ ส่วนวิญญาณขันธ์ คือ ความรู้ ตกลงจึงมี 2 อย่าง คือ ผู้รู้ (วิญญาณธาตุ) กับ ความรู้ (วิญญาณขันธ์) บ ท ที่ 2 พ ที่ 2 พระพุ ท ธ คุณ DOU 51