ส่วนประกอบของธรรมจักร : หน้า 44/188

ส่วนประกอบต่าง ๆ มีคุม กำ และกง เป็นต้น ต้องอาศัยซึ่งกันและกัน หากส่วนประกอบทั้ง 3 นี้ ถูกแยกออกจากกัน ก็ไม่เรียกว่าจักรเกวียน หรือจักรรถ ดังนั้น เมื่อสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงแสดงพระธรรมเทศนา ถ้าตรัส แสดงเฉพาะอริยสัจ 4 ซึ่งประกอบด้วยทุกขอริยสัจ สมุทัยอริยสัจ นิโรธอริยสัจ และมรรคอริยสัจ พระธรรมเทศนานั้นก็ได้ชื่อว่าอริยสัจ 4 มิได้มีชื่อว่าธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ถ้าตรัสแสดง เฉพาะโพธิปักขิยธรรม พระธรรมเทศนานั้นก็จะได้ชื่อว่าโพธิปักขิยธรรม มิได้ชื่อว่า ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร แต่ถ้าเมื่อใดพระพุทธองค์ตรัสเทศนาครบทั้ง 3 หมวด คือ โพธิ ปักขิยธรรม ปฏิจจสมุปบาท และอริยสัจ โดยมีความสัมพันธ์ตลอดถึงกัน พระธรรม- เทศนานั้นจึงได้ชื่อว่า “ธรรมจักร” หรือ “ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร”เปรียบเสมือนหนึ่ง นายช่างได้ประกอบดุม กำ และกงเข้าเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันกลายเป็น “จักรเกวียน” หรือ “จักรรถ” ฉะนั้น ะ แม้สำหรับอริยสัจที่ทรงเปรียบเสมือนเป็นกงนั้น ถ้าทรงแสดงไม่ครบทั้ง 4 หัวข้อ คือ อาจจะทรงแสดงเพียง 2 หรือ 3 หัวข้อ ก็ไม่ทรงถือว่าเป็น “กง” ของธรรมจักร ต่อเมื่อได้แสดง ครบบริบูรณ์ทั้ง 4 ประการ คือ ทุกขอริยสัจ สมุทัยอริยสัจ นิโรธอริยสัจ และมรรคอริยสัจแล้ว จึงจัดเป็นกงแห่งธรรมจักรได้ ข้อนี้มีอุปมาฉันใด การทำกงเกวียนหรือกงรถก็มีอุปไมยฉันนั้น เพราะตามธรรมดานายช่างที่ทำกงเกวียนหรือกงรถแต่ละอันจะต้องใช้ไม้มะขาม 4 ชิ้นประกอบกัน ถ้ามีไม้มะขามไม่ครบ 4 อัน ย่อมไม่สามารถทำกงเกวียนหรือกงรถได้สมความปรารถนา ส่วนปฏิจจสมุปบาทธรรม ซึ่งเปรียบเสมือนเป็นกำแห่งธรรมจักรนั้นเล่า ทรงจัดไว้ 12 กำด้วยกัน คือ (1) อวิชชา (2) สังขาร (3) วิญญาณ (4) นามรูป (5) สฬายตนะ (6) ผัสสะ (7) เวทนา (8) ตัณหา (9) อุปาทาน (10) ภพ (11) ชาติ (12) ชรา มรณะ สําหรับโพธิปักขิยธรรมซึ่งเปรียบเสมือนเป็นดุมแห่งพระธรรมจักรนั้น ทรงจัดไว้ 37 ประการด้วยกัน คือ สติปัฏฐาน 4 สัมมัปปธาน 4 อิทธิบาท 4 อินทรีย์ 5 พละ 5 โพชฌงค์ 7 และมรรคมีองค์ 8 ธรรมทั้ง 37 ประการนี้จัดเป็นดุมแห่งธรรมจักรก็เพราะเป็นที่ประชุมแห่ง ปฏิจจสมุปบาทธรรม อันประกอบด้วยอวิชชาและสังขาร เป็นต้น ตามธรรมดากำเกวียน และ กำรถทุกซี่ย่อมประชุมลงในดุม จะหาวงล้ออันใดปราศจากดุมย่อมไม่มี ข้อนี้มีอุปมาฉันใด โพธิปักขิยธรรมทั้ง 37 ก็มีอุปไมยฉันนั้น แท้จริงแล้วผู้เจริญภาวนาในขณะที่เจริญสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน อิทธิบาท อินทรีย์ พละ โพชฌงค์ และมรรคมีองค์ 8 อยู่นั้น ย่อมจะต้องพิจารณาสังขาร วิญญาณ นามรูป สฬายตนะ บทที่ 2 พระธรรมเทศนา ธั ม ม จั ก กั ป ป วัต ตน สูตร DOU 31