การแบ่งฌานและสมาธิ : หน้า 123/188

1. จตุกนัย คือ การแบ่งฌานออกเป็น 4 ระดับ ได้แก่ 1.1 ปฐมฌาน ประกอบด้วยองค์ 5 คือ วิตก วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา 1.2 ทุติยฌาน ประกอบด้วยองค์ 3 คือ ปีติ สุข เอกัคคตา 1.3 ตติยฌาน ประกอบด้วยองค์ 2 คือ สุข และเอกัคคตา 1.4 จตุตถฌาน ประกอบด้วยองค์ 2 คือ เอกัคคตา และอุเบกขา 2. ปัญจกนัย คือ การแบ่งฌานออกเป็น 5 ระดับ ได้แก่ 2.1 ปฐมฌาน ประกอบด้วยองค์ 5 เช่นเดียวกับปฐมฌานในจตุกนัย 2.2 ทุติยฌาน ประกอบด้วยองค์ 4 คือ วิจาร ปีติ สุข เอกัคคตา 2.3 ตติยฌาน ประกอบด้วยองค์ 3 คือ ปีติ สุข เอกัคคตา 2.4 จตุตถฌาน ประกอบด้วยองค์ 2 คือ สุข และเอกัคคตา 2.5 ปัญจมฌาน ประกอบด้วยองค์ 2 คือ เอกัคคตา และอุเบกขา 2 จะเห็นว่า ไม่ว่าจะจัดแบ่งแบบไหน ฌานทุกระดับล้วนมีสมาธิจิตเอกัคคตาเป็นองค์ ประกอบอยู่ด้วย 7.2 สมาธิ 3 ระดับ สมาธิจิตนั้น ถ้าจะแบ่งโดยพิสดาร มี 3 ประการ คือ 1. ขณิกสมาธิ ได้แก่ สมาธิจิตแห่งเราท่านทั้งปวงที่ตั้งมั่นได้ในระยะสั้น ๆ ชั่วขณะช้าง ปรบหูเพียงทีเดียว ก็ได้ชื่อว่า ขณิกสมาธิ 2. อุปจารสมาธิ ได้แก่ สมาธิจิตอันตั้งมั่นลงในที่ใกล้จะได้ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน จตุตถฌาน ปัญจมฌาน อยู่แล้ว 3. อัปปนาสมาธิ ได้แก่ องค์ฌาน มีปฐมฌานเป็นต้น จิตที่ตั้งอยู่ในฌานทั้ง 4 นั้น ได้ชื่อว่า อัปปนาสมาธิ เอกัคคตา คือ ความมีจิตแน่วแน่อยู่ในอารมณ์อันเดียว ได้แก่ สมาธิ 110 DOU แม่ บ ท แ ห่ ง ธ ร ร ม