มรรคอริยสัจและสมุทัยอริยสัจ : หน้า 55/188

2. มรรค มีอรรถว่าเป็นเหตุ สำหรับอรรถที่สองนี้ สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรง ปรารถนาจะแสดงให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างมรรคอริยสัจกับสมุทัยอริยสัจ โดยทรงชี้ให้ เห็นว่า บุคคลที่ปรารถนาจะข้ามไปให้พ้นทะเลโลก แต่ยังข้ามมิได้ ก็เพราะเหตุที่ยังมีสันดาน เกลือกกลั้วอยู่ด้วยตัณหาอยู่เป็นนิจนิรันดร์ ขาดปัญญาที่จะพิจารณาโทษอันเลวร้ายแห่งตัณหา มิหนำซ้ำยังมีอุปาทาน คือความยึดมั่นถือมั่น ส่งเสริมกำลังแห่งตัณหาให้ทวีพลังแก่กล้า ยิ่งขึ้นอีก สุดที่องค์ปัญญาจะหักรานตัณหาลงได้ จึงไม่รู้จักแสวงหาสำเภา คือมรรคอริยสัจ ผลก็คือไม่อาจจะข้ามทะเลโลกไปได้ ถ้าบุคคลมีปัญญาอันเป็นสัมมาทิฏฐิอยู่ในกมลสันดานแล้ว ย่อมจะพิจารณาเห็นว่า ตัณหาเป็นเหตุให้เกิดอุปัทวันตรายต่าง ๆ เมื่อเล็งเห็นโทษแห่งตัณหาแล้ว พยายามปฏิบัติตาม ทางแห่งมรรคอริยสัจ ขวนขวายหาสำเภาคือมรรคอริยสัจได้แล้ว ก็จะพาตนเองให้พ้นจากโลกิย สมุทรได้ สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงมีพระราชประสงค์จะชี้ให้เห็นชัดถึงความสัมพันธ์ ระหว่างมรรคอริยสัจและสมุทัยอริยสัจ จึงทรงแสดงอรรถประการที่สองนี้ 3. มรรค มีอรรถว่าสำแดงออก ในข้อนี้สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารถนา จะชี้ให้เห็นชัดถึงความสัมพันธ์ระหว่างมรรคอริยสัจกับนิโรธอริยสัจ จึงทรงแสดงอรรถา ธิบายว่า มรรคอริยสัจนี้เป็นอุบายที่จะแสดงให้เห็นประจักษ์แจ้งในนิโรธอริยสัจ คือ เมื่อปฏิบัติ ตามมรรคอริยสัจแล้ว ก็จะสามารถพบเห็นนิโรธอริยสัจ คือพระนิพพานเป็นแน่แท้ 4. มรรค มีอรรถว่าเป็นใหญ่ สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอรรถาธิบายว่า มรรคอริยสัจนี้ยิ่งใหญ่ในอันที่จะรำงับทุกข์ทั้งปวง กองทุกข์ทั้งปวงจะดับสูญก็ด้วยการ ปฏิบัติตามมรรคอริยสัจ อันมรรคอริยสัจน์อุปมาเสมือนโอสถและมนตราอันวิเศษสำหรับร่างับ พิษแห่งโรคร้าย คือทุกข์ทั้งปวง หรือมิฉะนั้นมรรคอริยสัจก็อุปมาเสมือนท่อธารน้ำฝนซึ่งตกลง มาจากฟากฟ้า ย่อมยังให้พืชพันธุ์ไม้และข้าวกล้ามีผลบริบูรณ์ปราศจากฉาตกภัย คือภัยอันเกิด จากการอดอาหารเพราะความแห้งแล้ง มรรคอริยสัจนี้เป็นใหญ่เป็นประธานในอันที่จะรำงับ ทุกข์ทั้งปวง ในอรรถนี้สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ประทานอรรถาธิบายชี้ให้เห็น ความ สัมพันธ์ระหว่างมรรคอริยสัจกับทุกข์อริยสัจ ตามนัยดังกล่าวแล้ว 3.5 สัมพันธภาพระหว่างอรรถแห่งอริยสัจ ในอริยสัจทั้ง 4 หมวดนั้น สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงแสดงลักษณะของ แต่ละหมวดไว้ในอรรถประการแรกเช่นในทุกขอริยสัจได้ตรัสเทศนาถึงลักษณะของทุกขอริยสัจว่า 42 DOU ) แ ม่ บ ท แ ห่ ง ธ ร ร ม