การพิจารณาอริยสัจ 4 และโลกุตรธรรม : หน้า 119/188

ญาณของกายธรรมนั้นนอกจากจะสามารถพิจารณาไตรลักษณ์ได้แล้ว ยังสามารถ พิจารณาอริยสัจ 4 ได้อีกด้วย เหล่านี้คืออริยมรรค อันนำไปสู่อริยผล และโลกุตรธรรม อันเป็นอมตะในที่สุด ด้วยเหตุนี้ สมเด็จพระบรมศาสดาจึงตรัสสอนให้พระภิกษุเจริญโลกุตรฌาน เพื่อให้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลาย เพื่อปหานเสียซึ่งมิจฉาทิฏฐิ เมื่อบรรลุปฐมฌาน ย่อมประกอบด้วยวิตก วิจาร ปีติ สุข และเอกัคคตา การพิจารณาเห็นกายในกายอยู่เนือง ๆ เช่นนี้เรียกว่า กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน 7.1.7.2. เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน คือ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งภายใน และภายนอกอยู่เนือง ๆ การพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนานี้ในระดับต้นนั้นคือ การเห็นสุข ทุกข์ ไม่สุขไม่ทุกข์ อยู่กลางกายมนุษย์ละเอียด ไม่ว่าสุข ทุกข์ หรือไม่สุขไม่ทุกข์นั้นล้วนมีลักษณะ สัณฐานเป็นดวงกลมอยู่ในกลางกายมนุษย์ละเอียด จะต้องเห็นกายก่อนแล้วจึงเห็นเวทนา กล่าว คือในขณะที่จะดูกายนั้นต้องกำหนดใจไว้ ณ ศูนย์กลางกายมนุษย์ ครั้นเมื่อเห็นกายมนุษย์ ละเอียดแล้ว ก็จะเห็นเวทนาเป็นดวงกลม อยู่กลางกายมนุษย์ละเอียดนั้น เวทนาของกาย มนุษย์นั้นเป็นเวทนาที่อยู่นอกเวทนาของกายมนุษย์ละเอียด ดังนั้นเวทนาของกายมนุษย์จึง เป็นเวทนาภายนอก ส่วนเวทนาของกายมนุษย์ละเอียดเป็นเวทนาภายใน ดังนั้น พระโยคาวจรผู้เจริญฌาน เมื่อสามารถตามเห็นกายในกายเข้าไปภายใน ตามลำดับ ย่อมเห็นเวทนาในเวทนาไปพร้อมกันตามลำดับด้วย ตราบใดที่พระภิกษุผู้เจริญฌานพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาเนือง ๆ อยู่ มีความเพียร เป็นเครื่องเผากิเลสให้เร่าร้อน ใจของผู้เจริญโลกุตรฌานก็จะเย็นลง ขณะเดียวกันก็มีความรู้ รอบคอบ มีสติมั่นคง ไม่ฟั่นเฟือน ไม่เผลอ ดังพระบาลีว่า อาตาปี สมุปชาโน สติมา เช่นนี้แล้ว ย่อมกำจัดอภิชฌา โทมนัส ตลอดจนสังโยชน์ทั้งปวงออกเสียได้ในที่สุด 7.1.7.3 จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน คือ การพิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายในและ ภายนอกอยู่เนือง ๆ การพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่เนือง ๆ นั้นคือ ถ้าจิตระคนด้วยราคะก็ทราบ ชัดว่าจิตระคนด้วยราคะ จิตปราศจากราคะก็ทราบชัดว่าปราศจากราคะ จิตระคนด้วยโทสะก็ ทราบชัดว่าระคนด้วยโทสะ จิตปราศจากโทสะก็ทราบชัดว่าปราศจากโทสะ จิตระคนด้วยโมหะ ก็ทราบชัดว่าระคนด้วยโมหะจิตปราศจากโมหะก็ทราบชัดว่าปราศจากโมหะจิตหดหู่ก็ทราบชัดว่า จิตหดหู่ จิตฟุ้งซ่านก็ทราบชัดว่าจิตฟุ้งซ่าน จิตตั้งมั่นก็ทราบชัดว่าจิตตั้งมั่น จิตไม่ตั้งมั่นก็ทราบ ชัดว่าไม่ตั้งมั่น จิตหลุดพ้นก็ทราบชัดว่าจิตหลุดพ้น จิตไม่หลุดพ้นก็ทราบชัดว่าไม่หลุดพ้น 106 DOU แ ม่ บ ท แ ห่ ง ธ ร ร ม