อุปายาสทุกข์และอัปปิเยหิสัมปโยคทุกข์ : หน้า 72/188

ปรารถนาจะหลีกไปเสียให้ไกลแสนไกล แต่เมื่อยังทําไม่ได้ก็ต้องเสวยทุกขเวทนา ตถาคตเรียก ทุกข์นี้ว่า อัปปิเยหิสัมปโยคทุกข์ จัดเป็นทุกขอริยสัจด้วยประการหนึ่ง 4.11 ปิเยหิวิปปโยคทุกข์ ทุกข์เพราะพลัดพรากจากสิ่งที่รัก อันบุคคลที่ปรารถนาอารมณ์ทั้ง 5 หากได้ไปนอนไปนั่งด้วย คบหาสมาคมด้วย อารมณ์เหล่านั้น บุคคลก็จะรู้สึกพอใจและมีความสุข แต่หากต้องพลัดพรากจากไปเสีย บุคคล ย่อมเป็นทุกข์ ทุกข์นี้แหละจัดเป็นปิเยหิวิปปโยคทุกข์ประการหนึ่ง บุคคลทั้งหลายในโลกถ้า พลัดพรากจากมารดาบิดา จากพี่น้อง จากบุตรภรรยาและญาติมิตรอันเป็นที่รักใคร่ ก็จัดเป็น ปิเยหิวิปปโยคทุกข์อีกประการหนึ่ง อนึ่ง การที่บุคคลพลัดพรากจากที่อยู่อาศัย จากสมบัติ พัสถาน ทรัพย์ศฤงคาร บริวาร และยศศักดิ์ เหล่านี้ก็จัดเป็นปิเยหิวิปปโยคทุกข์อีกประการหนึ่ง เหล่านี้ล้วนจัดเป็นทุกขอริยสัจด้วยประการหนึ่ง 4.12 ยัมปิจฉังนลภติทุกข์ ทุกข์เพราะผิดหวัง สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสเทศนาถึงยัมปิจฉังนลภติทุกข์ โดยทรงแบ่งออกเป็น 2 ประเภท คือ ทุกข์ประกอบในกาย กับ ทุกข์ประกอบในจิต ทุกข์ประกอบในกายนั้น ได้แก่ การที่บุคคลทั้งหลายซึ่งประกอบอาชีพต่าง ๆ ไม่ว่าจะเป็นการกสิกรรม หรือพาณิชยกรรม เมื่อทุ่มเทแรงกายแรงใจให้แก่การงานอาชีพ โดยมิได้ย่อท้อต่อความลำบากตรากตรำ แต่ไม่สามารถสําเร็จประโยชน์ จึงโศกเศร้าเสียใจ นี้ก็จัดเป็นทุกข์ประกอบในกาย ส่วน ทุกข์ประกอบในจิตนั้น ได้แก่ ความปรารถนายศถาบรรดาศักดิ์ตลอดจนลาภสักการะเงินทอง แต่ไม่สามารถสําเร็จสมเจตนา อันทุกข์ทั้งสองประการนี้ย่อมทำให้สัตว์เดือดร้อนอยู่ในสันดาน เป็นเนืองนิจ ตถาคตจึงเรียกว่า ยัมปิจฉังนลภติทุกข์ 4.13 ปัญจุปาทานักขันธทุกข์ ทุกข์ทั้งปวงรวมกัน สมเด็จผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระธรรมเทศนาเกี่ยวกับปัญจุปาทานักขันธทุกข์ มีใจ ความตามพระบาลีว่า ปัญจขันธ์ หรือขันธ์ 5 นั้น ประกอบด้วยรูปขันธ์ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ และวิญญาณขันธ์ ปัญจขันธ์ทั้ง 5 นี้ล้วนเป็นอารมณ์แก่อุปาทานทั้งสิ้น เพราะเหตุ ว่า ขันธ์ 5 นั้นยังเป็นโลกิยะอยู่ จึงได้ชื่อว่า อุปาทานขันธ์ บ ท ที่ 4 ทุ ก ข อ ริ ย สั จ DOU 59