สมุทัยอริยสัจ : หน้า 52/188

ๆ 1.2 ปรัตถะตัณหา คือ ปรารถนาจะช่วยบุคคลที่ตนรักใคร่ มีบุตรภรรยา เป็นต้น ความปรารถนาทั้งสองประการนี้ ถ้าไม่สมประสงค์จำนงหมาย ก็ย่อมก่อให้เกิดทุกข์ อยู่เนือง ๆ แม้ได้สำเร็จสมประสงค์ แต่ได้มาชักช้าไม่รวดเร็วทันใจปรารถนา ก็ย่อมเกิดอารมณ์ เศร้าหมองกระวนกระวายกระสับกระส่ายอยู่มิรู้วาย อันกองทุกข์ทั้งปวงที่บังเกิดแก่สรรพสัตว์ ในไตรภพ ล้วนบังเกิดด้วยอำนาจแห่งตัณหาทั้งสิ้น แม้สัตว์เล็กสัตว์น้อย เช่น ตัวเรือดและตัวไร ก็ย่อมบังเกิดทุกข์ เพราะเหตุมีความปรารถนาตามวิสัยแห่งตนที่เป็นสัตว์ขนาดเล็ก ขึ้นชื่อว่า ประกอบอยู่ด้วยความปรารถนาคือตัณหาแล้ว ก็ย่อมประกอบอยู่ด้วยความทุกข์และ อุปัทวันตรายต่าง ๆ อันความทุกข์ยากลำบากแสนเข็ญที่บังเกิดแก่สัตว์ทั้งปวง ก็เพราะตัณหา ตกแต่งให้ ตัณหาประมวลมาทุกสิ่งทุกประการ สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงพิจารณาเห็น ลักษณะแห่งสมุทัยอริยสัจ จึงทรงมีพระดำรัสเทศนาประการที่ 1 2. สมุทัย มีอรรถว่าเป็นเหตุ สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารถนาจะประทาน อรรถาธิบายให้เห็นชัดว่า กองทุกข์จะมีแก่สรรพสัตว์ทั้งปวง ก็ด้วยอาศัยตัณหาเป็นเหตุ มี เหตุคือตัณหาแล้วก็ย่อมจะยังผลให้เกิดตามมา นั่นคือกองทุกข์ทั้งปวง มีชาติทุกข์เป็นสิ่งแรก และ สิ่งสําคัญพระพุทธองค์ทรงมีพระพุทธประสงค์จะแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์เกี่ยวเนื่องระหว่าง ทุกขอริยสัจและสมุทัยอริยสัจ จึงทรงแสดงอรรถประการที่ 2 3. สมุทัย มีอรรถว่าประกอบการ สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงปรารถนาจะ ประทานอรรถาธิบายให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างสมุทัยอริยสัจกับนิโรธอริยสัจ จึงทรงมี พระดำรัสเทศนาว่า การที่ตัณหาประกอบสัตว์ทั้งปวงไว้ในวัฏสงสาร ก็เพราะเหตุที่สัตว์ ทั้งปวงยังมิได้ทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน แต่ยังมีสันดานมืดมนอยู่ด้วยราคะ โทสะ โมหะ ตัณหา จึงสามารถประกอบสัตว์ทั้งปวงไว้ในอำนาจให้เวียนตายเวียนเกิดอยู่ในวัฏสงสารหาที่สิ้นสุดมิได้ 4. สมุทัย มีอรรถว่าเป็นกังวล สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้ชัดว่า สัตว์ทั้ง หลายล้วนมีธุระกังวลอยู่ด้วยกิเลสกามและวัตถุกาม ไม่สามารถเปลื้องความกังวลนี้ได้ ก็เพราะเหตุที่ไม่ปฏิบัติตามมรรคอริยสัจ 8 ประการ ถ้าหากปฏิบัติตามมรรคอริยสัจแล้ว ก็ อาจจะเปลื้องความกังวลในกามทั้งปวงเสียได้ คือหลุดพ้นจากอำนาจแห่งตัณหาเสียได้ นี้คือ พระธรรมเทศนาที่ทรงแสดงให้เห็นความสัมพันธ์ระหว่างสมุทัยอริยสัจกับมรรคอริยสัจ กิเลสกามและวัตถุกาม กาม คือ ความปรารถนา หรือสิ่งที่น่าปรารถนา แบ่งออกเป็น 1. กิเลสกาม คือ กิเลสเป็นเหตุให้ใคร่ ให้รัก ให้อยากได้ ได้แก่ ราคะ โลภะ อิจฉา เป็นต้น 2. วัตถุกาม คือ วัสดุอันน่าใคร่ ได้แก่ กามคุณ 5 คือ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ อันน่าใคร่ น่าปรารถนา น่าชอบใจ บ ท ที่ 3 อ ริ ย สั จ 4 DOU 39